| |

Elizabeth Loftus đã làm Nhân Chứng cho Harvey Weinstein và Jerry Sandusky giải thích "bức màn mỏng" giữa tưởng tượng và trí nhớ
Photograph by Matthew Brandt for The New Yorker
Vào tháng 10 năm 2018, khi đang ở Argentina để thuyết trình về tính dễ thay đổi của trí nhớ, Elizabeth Loftus nhận được tin Harvey Weinstein, người vừa bị truy tố vì tội hiếp dâm và tấn công tình dục muốn nói chuyện với bà. Do không biết cách nhận cuộc gọi quốc tế tại phòng khách sạn, bà đề nghị dời cuộc trò chuyện sang ba ngày sau, khi bà đã trở về nhà ở California. Đáp lại, bà nhận được hàng loạt email hối hả khẳng định rằng cuộc trao đổi này không thể trì hoãn. Tuy nhiên, khi cuối cùng cũng kết nối được với Weinstein, bà kể lại rằng: "Về cơ bản, ông ấy chỉ muốn hỏi: 'Làm sao một chuyện có vẻ hoàn toàn dựa trên sự tự nguyện lại có thể bị biến thành một hành vi sai trái đến thế?'"
Loftus, nữ giáo sư Đại học California, Irvine, là nhà tâm lý học có tầm ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ 20 theo danh sách do tạp chí Review of General Psychology bình chọn. Các công trình nghiên cứu của bà đã góp phần tạo ra một bước ngoặt tư duy, làm thay đổi hoàn toàn quan niệm cũ kỹ coi trí nhớ như một kho lưu trữ—một ý tưởng từng thống trị phần lớn thế kỷ 20, cho rằng ký ức tồn tại trong một dạng thư viện tinh thần nào đó như những bản sao y hệt của các sự kiện đã qua.
Theo Loftus, tác giả của 24 cuốn sách và hơn 600 bài báo khoa học, ký ức là thứ được tái tạo chứ không phải được phát lại. Bà từng viết: "Cách chúng ta hình dung về quá khứ mang một thực tại sống động và luôn biến đổi. Nó không hề cố định hay bất biến, không phải là một nơi chốn xa xôi được tạc vào đá, mà là một thực thể sống động biết thay đổi hình dạng, lúc thì mở rộng, lúc lại thu hẹp rồi lại mở rộng ra, giống như một sinh vật đơn bào biến hình linh hoạt."
George A. Miller, một trong những người tiên phong của ngành tâm lý học nhận thức, từng phát biểu trước Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ rằng cách để thúc đẩy lĩnh vực này phát triển là "trao tâm lý học cho mọi người" (đưa kiến thức tâm lý học đến với công chúng). Loftus, hiện đã 76 tuổi, cũng chia sẻ quan điểm tương tự; bà luôn tận dụng mọi cơ hội để giải thích kỹ hơn về điều mà bà gọi là "bức màn mỏng manh ngăn cách giữa trí tưởng tượng và trí nhớ của chúng ta." Trong suốt bốn mươi lăm năm qua, bà đã tham gia làm chứng hoặc tư vấn cho hơn ba trăm vụ án, đại diện cho những người bị buộc tội oan về các hành vi cướp của giết người, cũng như cho các bị cáo nổi tiếng như Bill Cosby, Jerry Sandusky và nhóm vận động viên lacrosse của Đại học Duke từng bị cáo buộc hiếp dâm vào năm 2006. "Nếu phong trào MeToo có văn phòng đại diện, thì ảnh của Beth hẳn đã nằm trong danh sách 'những kẻ bị truy nã gắt gao nhất' rồi," anh trai bà, ông Robert, chia sẻ với tôi.
Tuy nhiên, sau cuộc trò chuyện tại Argentina và sau khi tìm hiểu thêm về các cáo buộc, bà đã giới thiệu Weinstein cho một chuyên gia nghiên cứu về trí nhớ khác. Qua điện thoại, bà nói với các luật sư của ông ta: “Ông ta là kẻ hay bắt nạt người khác, và chính tôi cũng từng bị ông ta bắt nạt.” Bà không hề hay biết Weinstein cũng đang nghe máy cho đến khi ông ta lên tiếng: “Tôi xin lỗi nếu bà cảm thấy bị tôi bắt nạt.”
Bà ấy đã từ chối công việc này khoảng bốn tháng, nhưng cuối cùng Weinstein và các luật sư của ông ta đã thuyết phục được bà bay đến New York để làm chứng thay mặt ông ta, đổi lại là mười bốn nghìn đô la, nhưng chỉ có mười nghìn đô la được trả. “Tôi nhận ra mình muốn rút lui vì những lý do ích kỷ, và tôi không muốn sống với cảm giác đó về bản thân mình,” bà nói với tôi. (Lần duy nhất bà từ chối một vụ án vì lý do ghê tởm là khi bà từ chối làm chứng cho một người đàn ông bị buộc tội điều hành các phòng hơi ngạt ở Treblinka.)
Vào ngày 6 tháng 2 năm 2020, một ngày trước khi làm chứng, Loftus nhận được một e-mail từ trưởng khoa tâm lý học tại Đại học New York, nơi bà có thời biểu thuyết trình. Vé máy bay của bà đã được mua. Vị giáo sư viết: “Thật không may, do hoàn cảnh nằm ngoài tầm kiểm soát nên chúng tôi phải hủy buổi nói chuyện của bà”. Loftus hỏi liệu việc hủy bỏ có phải vì vụ xét xử Weinstein hay không; vị giáo sư không hề trả lời.
Loftus không thể nhớ lần cuối cùng bà mua thứ mà bà cho là không cần thiết là khi nào. Tại phiên tòa xét xử Weinstein, Loftus mặc một chiếc áo khoác màu đỏ mà bà ấy mua ở Nordstrom Rack với giá khoảng 85 đô la và một chiếc vòng cổ mỏng có gắn lông vũ bằng vàng mà bà ấy đã đeo mỗi ngày trong suốt 40 năm qua. Khi bước đi trong tòa án, bà ấy trông như thể đang đấu tranh chống lại sự ủ rũ. “Tôi phải thừa nhận,” sau này Loftus nói với tôi, “cô biết đấy, thật thú vị khi được ở trong chiến hào với phiên tòa thế kỷ.”
Bà đã làm chứng trong khoảng một giờ, trình bày các nghiên cứu tâm lý học cơ bản có thể khiến bồi thẩm đoàn suy ngẫm rằng những trải nghiệm tình dục mang tính trung tính hoặc gây thất vọng với Weinstein có thể đã mang một ý nghĩa mới, khi xét đến những thông tin được phơi bày về hành vi săn mồi tình dục của ông ta. "Nếu bị thúc ép phải nhớ lại nhiều hơn," bà Loftus phát biểu tại phiên tòa, "bạn có thể tạo ra, chẳng hạn như một phỏng đoán hay một ý nghĩ nào đó, và rồi điều này dần tạo cho bạn cảm giác rằng đó thực sự là một ký ức."
"Liệu một sự kiện vốn không gây chấn thương tâm lý vào thời điểm xảy ra có thể bị coi là gây chấn thương ở giai đoạn sau hay không?" luật sư của Weinstein đặt câu hỏi.
"Nếu cá biệt dán nhãn hiệu cho một sự việc, bạn có thể làm sai lệch ký ức về sự việc đó," bà Loftus nói. "Bạn có thể cấy cả một chuỗi biến cố vào tâm trí của những người hoàn toàn bình thường và khỏe mạnh." Bà giải thích rằng trong một thí nghiệm, cũng là nghiên cứu nổi tiếng nhất của mình, bà đã thuyết phục được những người trưởng thành tin rằng khi còn nhỏ, họ khóc vì bị lạc trong trung tâm thương mại. "Cảm xúc không đảm bảo rằng bạn đang đối diện với một ký ức xác thực," bà khẳng định.
Trợ lý công tố viên quận, Joan Illuzzi, đã phản bác ý kiến cho rằng các thí nghiệm được thực hiện trong một “tình huống giả định”, thiếu bối cảnh, loại bỏ yếu tố giới tính và quyền lực có liên quan đến việc hiểu biết về chấn thương tâm lý.
“Bà không điều trị cho các nạn nhân của những sự kiện gây chấn thương, đúng không?” Illuzzi hỏi.
“Tôi có thể nghiên cứu họ,” Loftus nói, “nhưng tôi không điều trị cho bất kỳ ai một cách chính thức.”
Illuzzi tiếp tục, “Và chẳng phải đúng là vào năm 1991, tên cuốn sách của bà là ‘Nhân chứng cho bên bào chữa’ sao?”
“Một trong những cuốn sách của tôi có tên là ‘Nhân chứng cho bên bào chữa’,” Loftus trả lời.
“Bà có cuốn sách nào tên là ‘Nhân chứng cho bên công tố’ không?” Illuzzi hỏi. Một vài người trong phòng xử án bật cười.
“Không,” Loftus điềm tĩnh nói.
Tuần sau, tại trường luật U.C. Irvine, nơi Loftus giảng dạy, bà tình cờ gặp một đồng nghiệp chuyên về lý thuyết nữ quyền. “Harvey Weinstein, sao bà có thể làm thế được?” vị giáo sư nói. “Sao bà có thể làm thế được!” (Loftus nhớ rằng cuộc trò chuyện diễn ra tại bàn tiệc buffet trong một cuộc họp giảng viên, nhưng người đồng nghiệp nói với tôi, “Tôi biết là không phải vậy, vì tôi sẽ không đứng cạnh bà ấy trong hàng chờ ăn buffet.”) Loftus nói, “Tôi choáng váng. Còn nguyên tắc suy đoán vô tội thì sao? Còn nguyên tắc ‘người không được ưa chuộng cũng xứng đáng có quyền bào chữa’ thì sao?”
Không lâu sau đó, trưởng khoa luật nhận được một lá thư từ một nhóm sinh viên luật, yêu cầu ban quản lý “giải quyết vấn đề cấp bách của Elizabeth F. Loftus.” “Chúng tôi rất sợ rằng bà ấy là giáo sư đào tạo các nhà tâm lý học và luật sư tương lai và đang huấn luyện họ tiếp tục gây tổn thương và tước đoạt quyền lợi của những người sống sót,” họ viết. Các sinh viên yêu cầu loại Loftus khỏi đội ngũ giảng viên, nhưng bà vẫn tiếp tục giảng dạy.
Bạn bè và gia đình cũng tỏ ý nghi ngờ về quyết định ra làm chứng cho Weinstein của bà. Chồng cũ của bà, ông Geoff Loftus (người mà bà gọi vui là "wasband", ghép từ "was" và "husband", vì họ vẫn đối xử với nhau như người thân trong gia đình), một giáo sư tâm lý học danh dự tại Đại học Washington, đã thốt lên: "Trời đất ơi, Beth, thật đấy à? Thôi nào." Anh trai bà, David, nói với tôi: "Những người phụ nữ này đang hết sức phấn khởi trong cái thế giới mà tiếng nói của họ cuối cùng cũng được lắng nghe, thế mà lại có một nữ giáo sư đứng ra làm chứng, một người họ chưa từng gặp bao giờ, nói với bồi thẩm đoàn rằng lời khai của họ không đáng tin."
"Tôi hoàn toàn hài lòng với cuộc sống của mình," Loftus viết trong cuốn nhật ký bìa da vào năm 1958, khi bà mới mười ba tuổi. "Tôi cá tính khá thú vị (không hề tẻ nhạt chút nào), và gia đình tôi là một trong những gia đình hạnh phúc nhất." Bà lớn lên ở Bel Air, Los Angeles, và thường dành những ngày cuối tuần ở bãi biển hoặc tại hồ bơi nhà bạn bè. Suốt sáu năm ròng, bà viết nhật ký mỗi ngày, ghi lại tình trạng thời tiết (quang đãng, nhiều mây hay có mưa), chép lại những lời khen ngợi (trong một cuộc bình chọn ở trường cấp hai, bà giành được các danh hiệu "dáng đẹp nhất", "đáng mến", "hài hước nhất" và "có sức hút khó cưỡng"), cũng như kể về danh sách ngày càng dài những chàng trai mà bà thường trò chuyện qua điện thoại. "Cuộc sống thực sự là người bạn thân nhất của tôi," bà viết.
Bà hầu như không bao giờ nhắc đến cha mẹ mình, những người mà bà thường gọi bằng những từ ngữ xa cách, chỉ đơn giản là "gia đình". Khi tôi đề nghị Loftus mô tả về mẹ mình, bà Rebecca, bà chỉ có thể nhớ lại một kỷ niệm sống động duy nhất: lần đi mua váy cùng mẹ. Robert, anh trai của Loftus, cũng chia sẻ rằng anh cảm thấy như đang đối mặt với một "khung vải bố trống rỗng". Anh nói với tôi: "Tôi không thể tìm ra bất kỳ tính từ hay danh từ nào để mô tả mẹ mình. Chẳng có gì giúp tôi có thể khẳng định: 'Bà ấy là người như thế này đây'. Mọi thứ cứ rời rạc, chẳng có chút mạch lạc hay định hình rõ nét nào cả." Anh chỉ có một ký ức từ hồi bảy hay tám tuổi, khi đang đứng ở cửa trước ngôi nhà và có hành vi nghịch ngợm: "Tôi đã chờ đợi mẹ trách mắng hành vi vô kỷ luật của mình, nhưng mẹ lại chẳng thể nào trấn tĩnh hay kiểm soát được chính bản thân bà. Tôi nhớ mình đã nghĩ: 'Trời ơi, mẹ thậm chí còn chẳng thể dạy dỗ nổi mình'. Tôi thương hại bà."
Một buổi tối nọ, khi Loftus đang ở độ tuổi thiếu niên, cô cùng cha, một bác sĩ khó chịu và xa cách đang lái xe qua Los Angeles. Họ dừng lại ở một ngã tư đèn đỏ và nhìn thấy một cặp đôi đang cười đùa vui vẻ khi băng qua đường. "Con thấy những người đang vui vẻ kia không?" cha của Loftus nói. "Mẹ con không còn biết vui nữa rồi."
Nhật ký của Loftus đọc như một nỗ lực chứng minh rằng cô sống ở một trạng thái cảm xúc hoàn toàn khác biệt so với mẹ mình. Cô thường tóm tắt tâm trạng bằng những cụm từ như "xứ sở hạnh phúc", "tôi hạnh phúc xiết bao!" và "mọi thứ thật tuyệt vời!". Dường như cô luôn cố gắng vượt qua chính mình trong việc thể hiện niềm vui. "Tôi có thể thành thật nói rằng đây là một trong những ngày hạnh phúc nhất đời mình," cô viết khi đang học lớp tám. Vài ngày sau, cảm xúc của cô còn thăng hoa hơn nữa: "Chưa bao giờ tôi thấy hạnh phúc đến thế. Tôi yêu thế giới này và yêu tất cả mọi người."
Loftus và các anh em của mình không có từ ngữ nào để mô tả căn bệnh của mẹ. Người cha dường như tỏ ra khó chịu trước sự yếu đuối mỏng manh của bà Rebecca. Cuối cùng, các anh chị em của Rebecca đã can thiệp và đưa bà đến một bệnh viện tâm thần tư nhân ở Pennsylvania, gần nhà người anh trai, để điều trị chứng trầm cảm. "Gia đình bên ngoại đổ lỗi cho bố tôi vì sự vô cảm và thiếu quan tâm của ông đã đẩy mẹ tôi đến chỗ phát điên," Robert kể lại. Trong cuốn nhật ký của mình, Loftus, khi đó mới mười bốn tuổi, không hề đả động gì đến sự vắng mặt của mẹ. "Cuộc sống thật tuyệt vời!!" cô viết sau khi Rebecca đã đi vắng được bốn tháng. "Khi về già và cô đơn, ít nhất tôi cũng biết rằng đã có lúc mình không hề cô đơn!"
Sau gần nửa năm, Rebecca được xuất viện; Loftus cùng người dì Pearl và con gái của dì là Debbi đã lái xe đến Pennsylvania để đón bà. Họ dự định sẽ dành thời gian bên nhau tại một khu nhà nghỉ dưỡng trong rừng, thuộc sở hữu của người chú bên phía Loftus, nằm cách Pittsburgh 50 dặm về phía nam. Tuy nhiên, chỉ năm ngày sau khi đến nơi, Loftus đã vẽ một mũi tên trong nhật ký trỏ vào một vết nhòe trên trang giấy. "Một giọt nước mắt," cô giải thích. "Hôm nay, ngày 10 tháng 7 năm 1959, là ngày bi thảm nhất trong đời tôi," cô viết. "Sáng nay thức dậy, chúng tôi phát hiện mẹ đã biến mất, và một giờ sau mới tìm thấy mẹ dưới hồ bơi. Chỉ có Chúa mới biết chuyện gì đã xảy ra."
Nhân viên điều tra nguyên nhân tử vong đã kết luận cái chết là một tai nạn. Một bài báo trên trang nhất tờ *Evening Standard* ở Uniontown, Pennsylvania, đưa tin: "Có vẻ như bà ấy đã ngã xuống mà không ai hay biết." Tuy nhiên, khi Loftus trở về California và mô tả cái chết đó là tai nạn, Robert đã nói: "Cha chúng tôi cố gắng bác bỏ nhận định của cô ấy theo cách của một người cha, muốn áp đặt cái nhìn thực tế của mình lên sự việc đã xảy ra. Ông bảo cô ấy: 'Beth à, đó là một vụ tự sát'." Trong nhiều thập kỷ, Loftus và các anh em của mình không hề thảo luận với nhau về chuyện đã xảy ra, nhưng ai nấy đều tự mình quyết định phớt lờ cách lý giải của người cha.
Chỉ trong vòng một tuần sau khi mẹ qua đời, nhật ký của Loftus đã trở lại với giọng điệu vui tươi thường thấy. "Tôi là một cô bé hạnh phúc!" – cô viết vào tháng Mười Hai. "Thật buồn khi phải khép lại năm nay, đây quả là một năm tuyệt vời đối với tôi." Tuy nhiên, ở một số trang nhật ký, cô dùng kẹp giấy để đính kèm những mảnh giấy nhỏ ghi lại những suy nghĩ riêng tư mà cô gọi là "những sự thật có thể loại bỏ". Cô có thể bỏ chúng ra nếu chẳng may có ai đó đòi đọc nhật ký của mình. Trong một "sự thật có thể loại bỏ" như vậy, cô tự trách bản thân về những đau khổ mà mẹ mình phải gánh chịu. "Mẹ thường xem tivi và bảo tôi lại ngồi cạnh mẹ" cô viết. "Câu trả lời quen thuộc của tôi luôn là: 'Con đang bận rồi'." Cô đặt tên cho ký ức đó – được viết bằng nét chữ nắn nót thanh thoát – là "Điều hối tiếc lớn nhất của tôi".
Khi Loftus kể về cái chết của mẹ mình, Maryanne Garry, một cựu nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ tại phòng thí nghiệm của Loftus đã nhớ lại một đoạn trong cuốn tiểu thuyết A Separate Peace xuất bản năm 1959 của John Knowles; trong đó, người kể chuyện đã "rung mạnh cành cây", khiến người bạn thân nhất của mình ngã xuống và cuối cùng dẫn đến tử vong. Ngôn từ trong đoạn văn đó mơ hồ không thể xác định liệu hành động ấy có phải là cố ý hay không. Garry nói với tôi: "Tôi luôn bị ấn tượng bởi một nét tương đồng nào đó trong cách Beth mô tả đầy mơ hồ về cái chết của mẹ mình. Cảm giác như thể cái chết ấy tồn tại mà không hề có nguyên nhân hay tác nhân gây ra."
Sự nghiệp của Loftus gắn liền với nhận định rằng ngôn ngữ chúng ta dùng để mô tả một sự kiện sẽ làm thay đổi cách chúng ta ghi nhớ sự kiện đó. Bà nhận bằng Tiến sĩ tại Đại học Stanford vào năm 1970 với một luận án về các bài toán đố, một đề tài mà chính bà cũng thấy tẻ nhạt. Bà mong muốn nghiên cứu một chủ đề gắn bó mật thiết hơn với đời sống con người. Năm 1973, vào khoảng thời gian nhận công tác tại Đại học Washington, bà đã mượn các đoạn băng ghi hình những vụ tai nạn xe hơi từ cơ quan cảnh sát và bắt đầu phân tích trí nhớ của những người chứng kiến. Khi yêu cầu mọi người ước tính tốc độ của các chiếc xe trong tình huống chúng "đâm sầm" vào nhau (smashed), họ nhớ rằng xe chạy tốc độ nhanh hơn so với khi bà dùng từ "đụng" (hit). Sau đó, bà công bố hàng chục nghiên cứu chứng minh rằng mình có thể thao túng ký ức của con người về quá khứ theo những cách có hệ thống và có thể dự đoán trước. Năm 1975, bà đặt tiêu đề cho một bài viết của mình là: "Liệu trí nhớ con người vốn dễ thay đổi có gây trở ngại cho công lý pháp luật?" Bà kể lại: "Tôi nhớ cha mình từng nói với tôi rằng: 'Cha không thích từ "dễ thay đổi" (malleable) chút nào'." Bà không còn nhớ rõ lý do tại sao ông lại nói vậy. Dù vậy, bà gắn liền với thuật ngữ này; nó đã trở thành từ khóa gắn liền với các công trình nghiên cứu của bà và tiếp thêm động lực cho phong trào minh oan người vô tội đang dần hình thành lúc bấy giờ. (Cha bà qua đời không lâu sau cuộc trò chuyện đó.)
Các luật sư bào chữa bắt đầu mời bà ra làm chứng về việc trí nhớ bị bóp méo như thế nào bởi các câu hỏi mang tính dẫn dắt, quy trình nhận diện nghi phạm (lineup) thiếu chặt chẽ của cảnh sát, và việc nhận diện khuôn mặt giữa các chủng tộc khác nhau. (Khả năng nhận diện sai cao nhất khi nhân chứng là người da trắng còn bị cáo là người da đen.) James Doyle, cựu lãnh đạo Ban Luật sư Công (Public Defender Division) của bang Massachusetts và là đồng tác giả một cuốn sách cùng Loftus, nhận định rằng bà đã "đập tan quan niệm cho rằng con người sở hữu một năng lực ghi nhớ cố định và ổn định." Ông chia sẻ với tôi: "Công trình của bà đã thay đổi hoàn toàn bản chất của các vụ án dựa trên lời khai nhân chứng, đồng thời làm lung lay một khía cạnh vốn được coi là vững chắc và thường thấy trong các vụ án hình sự."
Từ đầu thập niên 1990, Loftus bắt đầu nhận được những câu hỏi về một loại vụ án mới. Vấn đề loạn luân đã trở thành mối quan tâm của công chúng Mỹ, và nhiều phụ nữ trong quá trình trị liệu tâm lý bắt đầu khơi lại ký ức về việc bị chính cha đẻ lạm dụng. Sự kiện này gợi nhớ đến một phát hiện tương tự từ một thế kỷ trước, khi Freud nhận ra rằng các bệnh nhân của mình đã kìm nén ký ức về việc bị lạm dụng tình dục khi còn nhỏ. Tuy nhiên, chỉ vài năm sau, Freud đã thay đổi quan điểm; ông cho rằng bệnh nhân của mình bị ám ảnh bởi những nỗi sợ hãi và ảo tưởng xoay quanh việc lạm dụng tình dục, chứ không phải bởi ký ức về những sự kiện có thật. Khi làm vậy, Freud đã bỏ lỡ một phát giác quan trọng là tình trạng lạm dụng tình dục trẻ em diễn ra rất phổ biến, nhưng đồng thời cũng đề xuất một lý thuyết phức tạp hơn về tâm trí con người.
Một thế hệ chuyên gia trị liệu mới đã rất thận trọng để không lặp lại sai lầm của Freud. "Nếu bạn tin rằng mình từng bị lạm dụng và cuộc sống của bạn bộc lộ những triệu chứng tương ứng, nghĩa là bạn thực sự đã bị lạm dụng," Ellen Bass, một nhân vật chủ chốt trong phong trào "khôi phục ký ức" (recovered-memory movement), đã viết như vậy vào năm 1988. Phong trào này thách thức nền tảng của đời sống gia đình, hóa ra ngôi nhà lại là nơi diễn ra sự tàn nhẫn và phản bội, đồng thời cũng thách thức đối với ngành tâm lý học thực nghiệm. Chấn thương tâm lý được mô tả là một trải nghiệm phi thường và mang tính cá biệt, không thể tái hiện trong phòng thí nghiệm hay thậm chí diễn giải bằng các quy tắc khoa học thông thường. "Chấn thương tâm lý thiết lập những quy luật mới cho trí nhớ," bác sĩ tâm thần Lenore Terr đã viết vào năm 1994.
Loftus nổi lên như một trong những người bảo vệ quan điểm hàng đầu trong lĩnh vực của mình. Bà hầu như không tìm thấy bằng chứng thực nghiệm nào ủng hộ ý kiến cho rằng những ký ức về chấn thương tâm lý, sau khi nằm im lìm suốt một thập kỷ hoặc lâu hơn, có thể đột ngột sống dậy; bà cũng lo ngại rằng các nhà trị liệu, thông qua thôi miên và các kỹ thuật gợi ý khác, đang vô tình "tạo ra" những ký ức đó. Khi bắt đầu đứng ra làm chứng cho những người đàn ông mà bà tin là đã bị buộc tội oan, bà dần bị coi là một chuyên gia đồng lõa với các thể chế quyền lực thay vì thách thức chúng.
Phoebe Ellsworth, một nhà tâm lý học xã hội tại Đại học Michigan, kể lại rằng khi Loftus được mời đến diễn thuyết tại trường vào năm 1989, "trưởng khoa đã không cho phép bà đặt chân vào khoa tâm lý học. Tôi vô cùng tức giận và đã nói với ông ấy rằng: 'Hãy nhìn xem, đây là một người phụ nữ đang trở thành một trong những nhà khoa học tâm lý học nổi tiếng nhất hiện nay'. Tuy nhiên, lý do khoa trưởng đưa ra là Beth đang gây ra bước lùi không thể cứu vãn cho sự tiến bộ của phụ nữ." Ellsworth và Loftus vốn là bạn bè từ thời cao học; họ bắt đầu sự nghiệp vào thời điểm mà các nhà nghiên cứu tâm lý học nữ hiếm hoi đến mức cả hai thường bị đối xử "như những con chó đi bằng hai chân sau", theo lời Ellsworth. Loftus đồng tình với tư tưởng nữ quyền của thế hệ đi trước: bà muốn được đối xử bình đẳng với nam giới nhưng lại không muốn thu hút sự chú ý vào những trải nghiệm riêng biệt của mình với tư cách là phụ nữ. "Tôi đã tự rèn luyện để luôn cảnh giác với cảm xúc, bởi chúng có thể bóp méo và làm sai lệch thực tế," bà từng viết.
Loftus trở nên nổi tiếng vào thời điểm máy tính đang trở thành hình ảnh ẩn dụ chủ đạo để mô tả tâm trí con người. Các yếu tố xã hội và văn hóa bị coi là những biến số gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình ghi nhớ, biến con người thành những người kể lại trải nghiệm của chính mình một cách thiếu tin cậy. "Đó chính là điều đáng sợ – ý tưởng thực sự kinh hoàng rằng những gì chúng ta tưởng mình đã biết, những gì chúng ta tin tưởng bằng cả trái tim, chưa chắc đã là sự thật," Loftus viết trên tạp chí *Psychology Today* vào năm 1996.
Nhưng những ảnh hưởng xã hội lên trí nhớ, cho dẫu thay đổi, không nhất thiết phải dẫn đến một kết cục "kinh hoàng". Janice Haaken, giáo sư danh dự ngành tâm lý học tại Đại học Bang Portland và là tác giả của nhiều cuốn sách về trí nhớ, đã chia sẻ với tôi: "Các học giả nghiên cứu lịch sử về chấn thương tâm lý đều hiểu rõ vai trò quan trọng của các nhóm, thường được hình thành từ những phong trào chính trị hoặc xã hội trong việc gìn giữ ký ức. Lịch sử luôn chứng kiến sự tranh chấp giữa các phiên bản sự thật khác nhau; nếu không có người khác cùng giúp bạn lưu giữ ký ức, bạn sẽ bị gạt ra ngoài lề hoặc bị coi là kẻ điên rồ."
Haaken, người đã tham gia sâu vào các hoạt động nữ quyền suốt bốn mươi năm, cho biết bà tỏ ra thận trọng với những khẩu hiệu vốn trở nên phổ biến nhờ phong trào MeToo, kêu gọi mọi người hãy "tin phụ nữ". Bà nói: "Tôi nghĩ rằng trong một số khu vực của phong trào nữ quyền, các nhà nữ quyền da trắng vẫn chưa thực sự đối diện với lịch sử của đất nước chúng ta, lịch sử giam cầm con người (thường là người da màu) dựa trên những lời khai nhân chứng sai lệch." Ít có nhà tâm lý học nào có tầm ảnh hưởng lớn như Loftus trong việc vạch trần cách các thể thức tiêu chuẩn của cảnh sát có thể làm sai lệch ký ức. Haaken nhận định: "Với tư cách là một phong trào, chúng ta đã có đủ bề dày lịch sử để đòi hỏi nhiều hơn là nguyên tắc 'tin phụ nữ', một nguyên tắc vốn coi chúng ta như trẻ con và phủ nhận sự phức tạp và những sắc thái tinh tế trong việc hồi tưởng thường ngày."
Loftus thẳng thắn nói về cá nhân mình, có những khía cạnh mà bà coi là chuyện cũ đã qua, không còn quan trọng. Sự cởi mở đó không diễn dịch như là chiêm nghiệm, dù bà sẵn lòng trả lời các câu hỏi về đời tư. Garry, một cựu cộng sự nghiên cứu của bà, mô tả bà là người "thân thiện dễ chịu như con rối Muppet dễ mến." Bà dường như thực sự tò mò về trải nghiệm của người khác và có phần mệt mỏi với chính câu chuyện của mình. Trong lần đầu trò chuyện, bà đã nói trước với tôi rằng vì đại dịch, "tôi cảm thấy buồn chán và tẻ nhạt."
Bà đã sống đơn độc suốt ba mươi năm qua. Bà và Geoff từng cố gắng có con vào giữa thập niên 80, nhưng Loftus kể lại: "Đó là chuỗi ngày dài đằng đẵng cứ đến cuối tháng lại thấy máu và thốt lên: 'Chết tiệt'." Khi bác sĩ phụ khoa khuyên bà nên phẫu thuật cắt bỏ khối u xơ tử cung, bà cảm thấy bực mình vì ý nghĩ phải nghỉ làm vài ngày, đến mức bà biến ca phẫu thuật thành một cuộc thử nghiệm. Bác sĩ gây mê đã đọc cho bà nghe một trăm từ trong lúc bà bất tỉnh để xem liệu sau đó bà có nhớ lại được chúng hay không. "Chúng tôi xin báo cáo kết quả của một thử nghiệm nghiêm ngặt được thực hiện trên một bệnh nhân đang trải qua ca phẫu thuật bóc tách u xơ tử cung dưới hình thức gây mê toàn thân," Loftus viết trên tạp chí Acta Psychologica vào năm 1985. "Bệnh nhân là một nhà tâm lý học thực nghiệm có mối quan tâm sâu sắc đến trí nhớ con người."
Khối u xơ đã được loại bỏ, nhưng bà vẫn không thể mang thai. Sáu năm sau, bà và Geoff ly hôn; nguyên nhân phần lớn xuất phát từ cường độ làm việc quá cao của bà. “Mỗi khi tôi tạm gác lại công việc để làm điều gì đó có vẻ phù phiếm, tôi lại thấy áy náy,” bà chia sẻ với một người bạn qua email. Loftus từng hỏi Geoff rằng bà cần đi nghỉ bao nhiêu lần mỗi năm để cứu vãn cuộc hôn nhân. Tuy nhiên, ông cho rằng việc đặt ra chỉ tiêu cho sự thư giãn sẽ chẳng có tác dụng gì: ngay cả khi bà đồng ý tham gia một cách lý thuyết những hoạt động mang lại niềm vui, bà cũng sẽ không thể thực sự tận hưởng chúng.
Trong nhiều thập kỷ, tại các phiên tòa, các luật sư thường cáo buộc Loftus, một nhà khoa học không con, là người không thể thấu hiểu nỗi đau của các nạn nhân. "Bà thực sự chẳng biết gì về những đứa trẻ năm tuổi từng bị lạm dụng tình dục cả, phải không?" một công tố viên đã hỏi bà như vậy vào năm 1985, trong phiên xét xử một người phụ trách trại hè bị cáo buộc lạm dụng các trại viên của mình.
"Ồ, có chứ, tôi biết chứ," Loftus đáp lời. "Tôi thực sự hiểu về vấn đề này vì chính tôi cũng từng bị lạm dụng khi mới sáu tuổi", bởi người trông trẻ của mình. Sau này, bà viết lại rằng ngay khoảnh khắc đó, "ký ức ùa về, thoát ra khỏi màn đêm của quá khứ và ập đến với tôi đầy mãnh liệt."
Luật sư bào chữa tại phiên tòa, ông Marc Kurzman, nhớ lại một "khoảng lặng sững sờ". Ông nói: "Đó lẽ ra phải là cao trào của phần chất vấn, nhưng nó gần như đã đặt dấu chấm hết cho toàn bộ sự việc."
Một số học giả cho rằng bản thân Loftus cũng có những ký ức bị dồn nén. "Bà ấy chưa thể dung hòa trải nghiệm của chính mình vào các nghiên cứu của mình," hai nhà phê bình văn học đã viết như vậy vào năm 2001. "Có một sự chia tách nào đó trong con người Loftus," nhà tâm lý học Lauren Slater khẳng định trong cuốn sách Opening Skinner’s Box xuất bản năm 2004. "Bà ấy là một người sống sót (survivor) nhưng lại đặt dấu hỏi về tính xác thực của ‘sự việc sống sót' (survivorship). Đó là một cách để thoát khỏi tình thế tiến thoái lưỡng nan."
Những lời chỉ trích này dường như ám chỉ rằng chỉ có một kiểu câu chuyện duy nhất mà phụ nữ có thể kể về nạn lạm dụng tình dục. Tuy nhiên, Loftus chưa bao giờ quên những gì đã xảy ra. Bà từng chia sẻ ký ức đó với Geoff ngay sau khi họ kết hôn. "Đó không phải là kiểu 'Trời ơi, em từng bị lạm dụng'," ông kể lại. "Mà giống như kiểu 'Thêm nữa là, chính em cũng từng bị lạm dụng như vậy'." Ông nói tiếp: "Tôi không còn nhớ rõ về cuộc trò chuyện đó, điều này có nghĩa là có lẽ tôi đã không bị sốc, dù là bởi chính hành vi lạm dụng hay bởi thái độ thản nhiên khi cô ấy kể lại chuyện đó."
Người trông trẻ của cô bé Loftus thường ngồi trên ghế sofa cùng cô và nhẹ nhàng cào lên cánh tay cô bé bằng đầu móng tay—"một cái chạm đầy âu yếm, dịu dàng, vỗ về và êm ái," như bà đã viết trong cuốn hồi ký Witness for the Defense, tác phẩm tập trung vào công việc của bà tại tòa án. Một đêm nọ, sau khi các anh em của cô bé đã đi ngủ, người trông trẻ dẫn cô bé vào phòng ngủ của bố mẹ, vén váy cô bé lên qua đầu, cởi quần lót của cô bé ra rồi kéo cô bé nằm đè lên người mình. Phần hông của hai người chạm vào nhau và cô bé cảm nhận được hắn đang ép sát vào mình, cho đến khi cô bé vùng vẫy thoát khỏi giường và chạy ra khỏi phòng.
Loftus từng đinh ninh rằng mọi cô gái đều bắt đầu có kinh nguyệt ở tuổi mười ba. Thế nhưng, khi đã qua sinh nhật lần thứ mười ba mà vẫn chưa thấy kinh nguyệt xuất hiện, bà kể với tôi: "Tôi đã tự hỏi liệu người trông trẻ có làm gì khiến tôi mang thai hay không." Loftus tưởng tượng rằng bằng cách nào đó, cô đã mang thai ngầm suốt bảy năm trời. Cuối cùng thì cô cũng có kinh nguyệt, nhưng lại vô cùng bối rối khi không biết cách dùng băng vệ sinh. "Tôi thực sự đã tìm gặp cha và nói: 'Con lo là mình có vấn đề gì đó, vì con không thể nhét cái này vào được,'" cô kể. "Rồi cha vẽ hình màng trinh cho tôi xem và giải thích rằng tôi vẫn còn trinh, lúc đó tôi mới thấy nhẹ lòng hơn."
"Chuyện đó nghe thực sự gây chấn động tâm lý đấy," tôi nói với Loftus trong một lần trò chuyện qua Zoom. "Suốt bảy năm sau đó, trong đầu cô vẫn luôn ám ảnh ý nghĩ rằng có thể mình đã bị cưỡng hiếp."
Bà im lặng vài giây, rồi luồn tay vào mái tóc màu trắng bạc như sương giá và xòe nó ra như hình chiếc quạt. "Tôi cũng không chắc nữa," bà nói. "Tôi biết bạn nghĩ vậy. Nhưng mà, bạn biết đấy, khi mẹ tôi bị trầm cảm, bỏ đi rồi chết đuối trong hồ bơi... ý tôi là, lúc đó tôi còn nhiều điều hơn nữa trong tâm trí mình."
Bà giải thích rằng trong cuốn Witness for the Defense (Nhân chứng cho bên Bị cáo), để tránh rắc rối pháp lý, bà đã dùng một cái tên giả cho người trông trẻ của mình. "Tôi chẳng biết tại sao mình lại đặt tên ông ta là Howard nữa," bà nói.
Khi đọc nhật ký của Loftus, tôi nhận thấy Howard cũng chính là tên người bạn trai đầu tiên của cô, một nhân vật quan trọng nhưng đầy mơ hồ, người từng "hát tặng tôi qua điện thoại" ("Chà! Tuyệt thật!") rồi lại bỏ rơi cô để theo một cô gái khác, khiến cô phải bật khóc ngay trước mặt mẹ mình.
Loftus gạt bỏ ý kiến cho rằng cái tên đó mang ý nghĩa đặc biệt nào đó. Thời niên thiếu, cô từng có nhiều bạn trai, nên theo lời cô: "bất cứ cái tên nào tôi đặt cho người trông trẻ thì cũng có thể, vào một thời điểm nào đó, đã từng là tên của một cậu bạn trai nào đó của tôi." David, anh trai của Loftus, kể rằng anh từng khuyên cô nên đi trị liệu tâm lý, nhưng cô đáp: “Em không thể, vì lần tới khi ra làm chứng trước tòa, họ sẽ tra hỏi em tới tấp.” (Loftus không còn nhớ về cuộc trò chuyện này.) Anh nói: “Tôi không chắc liệu đó có phải là lý do hay không, hay là do những tổn thương quá sâu sắc và thói quen cả đời cô ấy là né tránh chúng.”
Tại các phiên tòa vào cuối thập niên 90, Loftus thường được hỏi về một vụ án mang tính bước ngoặt, vụ việc dường như cung cấp bằng chứng xác thực về hiện tượng ức chế ký ức. Năm 1984, David L. Corwin, một bác sĩ tâm thần nhi khoa chuyên về pháp y đã ghi lại cuộc phỏng vấn với Nicole, một bé gái sáu tuổi có cha mẹ đang tranh chấp quyền nuôi con. Nicole trông có vẻ buồn bã và rụt rè. Cô bé nói rằng mẹ mình là người “tồi tệ” và đã cho ngón tay vào âm đạo của mình; đây cũng là cáo buộc mà người cha đã đưa ra trước tòa. Corwin nhận thấy câu chuyện về hành vi lạm dụng tình dục là đáng tin cậy, và kết quả là mẹ của Nicole đã mất quyền nuôi con.
Mười năm sau, khi Nicole mười sáu tuổi, cha cô qua đời và cô được đưa vào một gia đình nhận nuôi tạm thời. Cô không thể nhớ lại lý do khiến mình và mẹ trở nên xa cách, nên đã hỏi Corwin liệu cô có thể xem lại đoạn video quay cảnh mình hồi còn nhỏ hay không. Corwin đồng ý, nhưng đến khi họ gặp nhau để xem video gần một năm sau đó thì Nicole đã hàn gắn quan hệ với mẹ. Cô bắt đầu tự hỏi liệu có phải cha mình đã bịa đặt chuyện lạm dụng và mớm lời để cô nói ra điều đó nhằm giành quyền nuôi cô hay không. “Cháu muốn bà ấy là mẹ của cháu,” Nicole nói với Corwin. “Cháu không muốn gạt bỏ bà ấy ra khỏi cuộc đời mình, nên cháu chọn cách nghĩ rằng: ‘Chà, nếu bố cháu có nói dối, thì cũng chỉ vì ông ấy quá khao khát được nuôi cháu mà thôi.’”
“Cô có nhớ gì về những lo ngại liên quan đến khả năng bị lạm dụng tình dục không?” Corwin – người đã ghi lại cuộc trò chuyện – hỏi cô.
“Không,” cô đáp, nhắm mắt lại. “Ý tôi là, tôi nhớ đó là một phần của lời cáo buộc, nhưng tôi lại chẳng nhớ chi tiết nào cả.” Cô hít một hơi thật sâu. “Khoan đã, ừ, tôi nhớ ra rồi.”
“Cô nhớ được những gì?” ông hỏi.
“Trời ơi, chuyện đó thực sự rất kỳ lạ,” cô nói. “Tôi nhớ là chuyện đó đã xảy ra, rằng bà ấy đã làm tôi đau.” Cô bắt đầu bật khóc. “Lúc đó tôi đang tắm, và tôi không nhớ gì cụ thể cho đến khi cảm thấy cơn đau ấy.” Cô nói tiếp: “Cảm giác như thể tôi đã chụp một bức ảnh vậy, ghi lại cơn đau kéo dài vài giây... Ký ức đó chỉ có vậy thôi.” Với sự đồng ý của Nicole, vào năm 1997, Corwin đã công bố một bài viết trên tạp chí Child Maltreatment, mô tả lại việc một ký ức bị lãng quên về vụ lạm dụng tình dục đã trỗi dậy trở lại sau mười một năm như thế nào. Ông cũng trình chiếu các đoạn video về Nicole tại những hội nghị chuyên ngành. Nicole lại cắt đứt liên lạc với mẹ mình lần nữa.
Loftus đã xem các đoạn video và tỏ ra hoài nghi về những kết luận mà các nhà tâm lý học rút ra từ đó. Bà quyết định bắt tay vào thực hiện điều mà bà gọi là "dự án minh oan nhỏ của riêng mình". Mặc dù tên của Nicole không được nêu trong bài báo, nhưng các đoạn video vẫn chứa đựng những manh mối về lai lịch của cô. Với sự hỗ trợ của hai thám tử tư, Loftus đã xác định được danh tính của Nicole và tiếp cận được các hồ sơ niêm phong của tòa án; những tài liệu này tiết lộ rằng cơ quan bảo vệ trẻ em trước đó đã bác bỏ các cáo buộc do cha của Nicole đưa ra. Loftus đi phỏng vấn mẹ nuôi, mẹ kế và mẹ ruột của Nicole, bà Joan Blackwell; bà Blackwell thậm chí còn chia sẻ với Loftus những bài thơ mình viết về nỗi đau khi phải xa rời con gái. Blackwell tâm sự với tôi rằng bà cảm thấy an tâm khi trò chuyện với Loftus. "Đã rất lâu rồi tôi mới cảm thấy có người tin mình," bà nói, đồng thời cho biết thêm rằng hệ thống tòa án gia đình dường như mang nặng định kiến giới tính." Thái độ của họ là: 'Ông ta sẽ không nói dối đâu'."
Không lâu sau đó, một người quản lý thuộc Văn phòng Liêm chính Học thuật của Đại học Washington thông báo Loftus rằng bà chỉ có 15 phút để bàn giao toàn bộ ghi chép và hồ sơ về vụ việc của Nicole. Nicole đã cáo buộc Loftus xâm phạm quyền riêng tư của mình. Nhà trường cấm Loftus nghiên cứu vụ việc của Nicole, thậm chí cấm cả việc thảo luận về nó, một trải nghiệm mà Loftus mô tả là "cơn ác mộng kiểu Orwell". "Rốt cuộc thì ai là người hưởng lợi từ sự im lặng của tôi?", bà đặt câu hỏi này trong bài phát biểu nhận giải William James vào năm 2001, một trong những vinh dự danh giá nhất trong lĩnh vực tâm lý học.
Sau cuộc điều tra kéo dài gần hai năm, nhà trường kết luận Loftus không vi phạm các quy tắc liêm chính học thuật, nhưng bà cảm thấy bị tổn thương sâu sắc bởi sự việc này nên đã chuyển sang làm việc tại Đại học California, Irvine (U.C. Irvine). Năm 2002, bà công bố kết quả nghiên cứu trên tạp chí Skeptical Inquirer, lập luận rằng mẹ của Nicole có khả năng cao đã bị buộc tội oan. Loftus gọi báo cáo của mình là "một trường hợp nghiên cứu về một nghiên cứu trạng huống, một câu chuyện cảnh tỉnh". Bạn của bà, Jacqueline Spector, giảng viên tại Đại học Washington cho rằng động cơ tâm lý của Loftus rất rõ ràng. "Beth đã không có nhiều thời gian bên mẹ mình, và ở đây, bà mẹ này rõ ràng là dưới góc nhìn của Beth – đã bị tước đoạt quyền được ở bên con gái."
Loftus nói với tôi: “Tôi từng có ý tưởng kỳ lạ này, có lẽ tôi có thể hàn gắn quan hệ người mẹ và cô con gái với nhau.”
Thay vào đó, Nicole lại kiện Loftus vì tội phỉ báng. Cô chia sẻ rằng việc đọc bài viết của Loftus chẳng khác nào “lấy một miếng giấy nhám thô ráp chà xát lên toàn bộ cuộc đời tôi.”
Trong cuộc phỏng vấn với Corwin khi mới mười bảy tuổi, Nicole từng bày tỏ mong muốn trở thành một nhà tâm lý học. “Tôi sẵn sàng cống hiến cả cuộc đời mình để giúp đỡ những đứa trẻ khác từng trải qua những gì tôi đã nếm trải,” cô nói. Sau mười năm phục vụ trong Hải quân với tư cách là phi công trực thăng, cô đã hiện thực hóa được mục tiêu của mình: lấy bằng Tiến sĩ tâm lý học lâm sàng và viết luận án về tác động của chấn thương tâm lý đối với trí nhớ cũng như căn cước cá nhân. Khi ấy, vụ việc của cô đã trở nên quá nổi tiếng, trong vụ kiện chống lại Loftus (vụ kiện mà cuối cùng cô đã thua), cô đã công khai tên thật của mình đến mức một giáo sư đã ví cô với H.M., bệnh nhân nổi tiếng mắc một dạng mất trí nhớ đặc biệt từng được nghiên cứu từ năm 1957 cho đến khi qua đời. “Tôi đã vô cùng bàng hoàng,” Nicole kể lại. “Giáo sư của tôi cho rằng Loftus có quyền làm điều đó, bởi lẽ trường hợp của tôi giờ đây đã trở thành một trong những tình huống được xem là ‘vì lợi ích của khoa học’.”
Trong quá trình đào tạo chuyên môn về tâm lý học, Nicole đã điều hành một nhóm trị liệu dành cho những người trưởng thành từng là nạn nhân của lạm dụng tình dục. Khi lắng nghe câu chuyện của những người phụ nữ khác, lần đầu tiên cô cảm thấy mình là một phần của một cộng đồng chung. Nỗi đau khổ của cô không còn bị coi là một vết nhơ đặc thù nữa. Cô không còn là một đối tượng trong câu chuyện của người khác, mà có thể tự mình kể lại câu chuyện đó bằng ngôn từ của chính mình. Việc là một người sống sót sau chấn thương tâm lý nhanh chóng trở thành yếu tố định hình cuộc đời cô, là nền tảng để cô xây dựng lại nhân dạng của mình.
Nhưng vẫn có những ngày cô tự hỏi: Liệu chuyện đó có thực sự xảy ra hay không? Cô cố gắng gạt bỏ câu hỏi ấy. Thế nhưng, đôi khi khi bạn bè hỏi về vụ kiện chống lại Loftus, hoặc khi dọn dẹp văn phòng và tình cờ bắt gặp cuốn tạp chí Skeptical Inquirer cũ, cô lại tìm đọc lại bài viết đó. Cô cảm thấy bất an khi nhận thấy những lập luận mà Loftus đưa ra thực sự rất thuyết phục. Có những ngày Nicole tin rằng mẹ mình đã bị buộc tội oan, nhưng rồi sáng hôm sau thức dậy, cô lại thay đổi suy nghĩ. Trong cuộc trò chuyện với triết gia Eleanor Gordon-Smith, người đã phỏng vấn Nicole cho cuốn sách Stop Being Reasonable xuất bản năm 2019, Nicole chia sẻ rằng sự bất định đó ảnh hưởng đến mọi mối quan hệ, theo mọi cách có thể. Nó đòi hỏi tôi phải có một định hình bản thân không phụ thuộc vào việc liệu mình có từng bị mẹ tấn công tình dục hay không. Đó thực sự là một yêu cầu quá lớn." Cô đã cố gắng thoát khỏi nhân dạng "kẻ sống sót", một quá trình mà cô ví von với việc ăn kiêng: "Bạn bắt đầu, rồi mất động lực và quay lại thói quen ăn uống cũ. Tôi cũng vậy, tôi bắt đầu thay đổi rồi lại quay về với lối tư duy cũ kỹ của mình.”
Nicole, năm nay 42 tuổi, trò chuyện với tôi từ văn phòng tại nhà ở San Diego, nơi cô hiện đang thăm khám cho bệnh nhân từ xa. Cô ngồi trên chiếc ghế xoay và mặc một chiếc áo khoác in câu nói của Desmond Tutu: “Nếu bạn giữ thái độ trung lập trước những tình huống bất công, nghĩa là bạn đã chọn đứng về phía kẻ áp bức.” Khi tôi hỏi liệu cô có biết về các tài liệu tâm lý học bàn về tác động của việc ký ức cá nhân bị người khác nghi ngờ hay không, cô đáp: “Ồ, không đâu. Sẽ chẳng có tài liệu nào về vấn đề đó cả, bởi lẽ các nhà tâm lý học lâm sàng được đào tạo để tin tưởng [vào lời kể của bệnh nhân].”
Tôi cảm thấy hứng thú với khái niệm “bước qua cầu”, cách cô mô tả hành trình chuyển từ vị thế nạn nhân sang người sống sót. Tôi hỏi liệu điều này có tương đồng với những gì Susan Brison, một triết gia từng viết về trải nghiệm bị cưỡng hiếp của chính mình, đã mô tả trong cuốn sách Aftermath (Hậu quả) hay không; ở đó, bà coi đây là quá trình giành lại quyền kiểm soát câu chuyện của bất kỳ người nào. Brison viết: “Việc liên tục thực thi quyền kiểm soát đó sẽ dẫn đến khả năng kiểm soát tốt hơn chính những ký ức, khiến chúng bớt gây ám ảnh và mang lại cho chúng một ý nghĩa mới, cho phép chúng hòa nhập vào phần còn lại của cuộc đời.”
Nicole im lặng vài giây. "Cô biết không, tôi chợt nhận ra một điều," cô nói. Vài tuần trước đó, cô đã trao đổi email với một người phụ nữ mà những ký ức về việc bị ngược đãi của người này từng bị Loftus đặt dấu hỏi trong một phiên tòa dân sự. "Chúng tôi cùng nhận ra rằng cả hai đều là những người sống sót đối với Elizabeth Loftus," Nicole chia sẻ. Suốt nhiều năm, cô luôn bị ám ảnh bởi những suy nghĩ không mong muốn. "Tôi không chắc liệu có nỗi phẫn nộ nào lớn hơn việc ký ức của chính mình bị người khác phủ nhận hay không," cô nói. Cô từng cảm thấy khiếp sợ khi nghĩ đến viễn cảnh chạm mặt Loftus tại các hội nghị tâm lý học. Tuy nhiên, gần đây, "tôi không còn muốn trốn xuống dưới ghế mỗi khi nghĩ rằng bà ấy có thể đang ở hội nghị nữa, mà quyết định rằng: Không, tôi sẽ đứng đây và để bà ấy nhìn thấy mình," cô nói.
Nicole đã bước sang một giai đoạn mới trong việc làm sáng tỏ liệu mẹ cô có từng ngược đãi cô hay không. "Thay vì thức dậy và tự hỏi hôm nay mình sẽ rơi vào tình cảnh nào," cô nói với tôi, "tôi chấp nhận rằng mình không biết, và có lẽ cả đời này cũng sẽ chẳng bao giờ biết được." Cô nhận thấy mình ở trong hoàn cảnh tương tự như những nữ bệnh nhân của Freud – những người từng được tin với ký ức bị ngược đãi, nhưng rồi vài năm sau lại bị bác bỏ. Tuy nhiên, giờ đây cô không còn cảm thấy mình bị ép buộc phải tuân theo lý thuyết của người khác nữa. "Nhìn bề ngoài, tôi trông giống như một kẻ sống sót từ tổn thương do lạm dụng tình dục," cô nói, ám chỉ những vấn đề về lòng tin mà cô gặp phải. Nhưng cô cũng tự hỏi liệu những xung đột giữa cha mẹ hay quãng thời gian sống trong gia đình nhận nuôi có phải là những tổn thương mang tính lý giải tương tự hay không. Những năm gần đây, mối quan hệ giữa cô và mẹ lúc gần gũi, lúc xa cách. "Tôi nhận ra rằng mình không bao giờ có thể đáp ứng điều bà ấy mong muốn, là quay ngược thời gian để được làm mẹ tôi một lần nữa," cô nói.
Tôi kể cho cô nghe về hy vọng của Loftus rằng công trình nghiên cứu của bà có thể đã truyền cảm hứng để Nicole và mẹ hàn gắn mối quan hệ. "Đó là sự chuyển nhượng," Nicole nhận xét về việc Loftus quá chú tâm vào trường hợp của cô. "Đó là cách bà ấy bộc lộ những góc tối trong quá khứ của chính mình." Trong công việc lâm sàng, Nicole luôn thận trọng mỗi khi tiếp xúc với những bệnh nhân có những nỗi niềm gợi nhắc cô về chính những trải nghiệm của bản thân. “Điều cốt yếu là tôi phải tự nhủ: ‘Nicole, cứu người này không phải là việc của cô. Cô không thể quay ngược thời gian và tự cứu lấy chính mình bằng cách cứu người này đâu.’”
“Tôi đã làm sáng tỏ được chuyện đó,” David, anh trai của Loftus, một luật sư 74 tuổi kiêm chủ tịch một trung tâm thiền định Phật giáo đã nói với tôi trong cuộc trò chuyện đầu tiên giữa hai người. Một đêm nọ, khi đang ở độ tuổi cuối ba mươi, ông ngâm mình trong bồn nước nóng và bắt đầu thấy buồn ngủ. “Đó là hệ quả của việc dùng thuốc, và ngay khi tôi bắt đầu chìm xuống nước, có thứ gì đó đã đánh thức tôi dậy,” ông kể. “Tôi chợt nghĩ: ‘Chà, hóa ra chuyện này đã xảy ra với mẹ mình.’ Tôi nhận ra rất rõ ràng rằng cái chết của bà hoàn toàn không phải là hành động cố ý.”
Robert người em trai anh ta, hiện là quản lý bất động sản tại Garberville, một thị trấn nhỏ gần cực bắc California lại có một cách giải thích khác. Ông kể rằng trong những năm tháng sau khi mẹ qua đời, ông đã tỏm rơi vào trạng thái “chìm sâu trong nỗi đau mất mát”. “Cảm giác ấy giống như một người nhảy dù khỏi máy bay mà chưa kịp giật dây bung dù vậy, và đó chính là lúc tôi nảy ra ý tưởng về khái niệm ‘tự sát do tai nạn’. Việc cụm từ này nghe có vẻ mâu thuẫn chẳng hề làm tôi bận tâm chút nào.” Ông đưa ra giả thuyết rằng có thể mẹ mình đã uống thuốc ngủ rồi lên cơn hoảng loạn, có lẽ bà cảm thấy như da thịt mình đang bốc cháy, và thế là nhảy xuống nước. Ông nói tiếp: “Nhưng David cứ tỏ vẻ anh cả và muốn lấn át tôi; mới hôm nọ thôi, anh ấy còn cố thuyết phục tôi từ bỏ cách gọi ‘tự sát do tai nạn’ và bảo rằng: ‘Sao không gọi là chết đuối do tai nạn cho rồi?’”
Kể từ khi đại dịch bùng phát, Loftus và Robert vẫn trò chuyện qua điện thoại mỗi ngày. David cũng tham gia các cuộc gọi này vào hầu hết các dịp cuối tuần. Gần đây, vào một tối thứ Bảy, tất cả chúng tôi đã cùng trò chuyện qua Zoom. “Tôi đang giả vờ như đây là giờ uống rượu thư giãn vậy,” Loftus nói. Cô đang ngồi trong văn phòng tại nhà, thuộc căn hộ ba phòng ngủ ở University Hills, một khu dân cư dành cho giảng viên trường U.C. Irvine. “Nào, cụng ly nhé,” cô nói rồi nhấp một ngụm rượu vang trắng.
Vài ngày trước đó, tôi đã phỏng vấn Debbi, người em họ của họ. “Ồ, đó là một vụ tự sát,” cô ấy nói với tôi khi tôi hỏi về cái chết của Rebecca. Việc tôi đặt vấn đề này dưới dạng một câu hỏi dường như thật vô lý đối với cô ấy. “Tôi và mẹ đã tìm thấy cô ấy,” cô kể. “Chúng tôi tìm thấy cô ấy ở một con suối nước lạnh. Tôi nhớ chuyện đó như thể mới hôm qua vậy.” Khi ấy, Debbi mới mười hai tuổi. Sau này, cha cô cho cô xem bộ âu phục của ông có một lỗ đạn xuyên qua tay áo và giải thích rằng ban đầu Rebecca đã định tự sát bằng khẩu súng ông cất trong tủ quần áo ở phòng ngủ. “Chắc là cô ấy đã nổ súng quá sớm,” Debbi nói với tôi. “Viên đạn xuyên qua bộ đồ của cha tôi. Chính vào lúc đó, cha mẹ tôi mới nhận ra rằng cô ấy cần phải được đưa vào cơ sở điều trị chuyên biệt.”
Đã nhiều năm rồi Debbi không gặp lại các anh chị em họ của mình. Loftus hỏi tôi đã biết được những gì. “Ai trong chúng ta cũng muốn ký ức của mình được khơi gợi lại, nếu có thể,” cô nói ngay khi bắt đầu cuộc gọi.
Tôi báo trước với họ rằng Debbi không hề thấy có chút mơ hồ nào về cái chết của mẹ họ. “Có lẽ có lý do khiến các bạn chưa từng hỏi cô ấy những câu hỏi này,” tôi nói. “Tôi không muốn làm xáo trộn...”
“Phủ nhận hệ thống?” Loftus hỏi.
“Hay cách mà các bạn đã chấp nhận và hòa giải với những chuyện xảy ra từ rất lâu rồi,” tôi nói.
“Tôi hoàn toàn hiểu điều đó,” Loftus đáp. “Trong bài nghiên cứu của Linda Meyer Williams”, một công trình năm 1994 đăng trên tạp chí Journal of Consulting and Clinical Psychology bà ấy không muốn nói với mọi người rằng: ‘Tôi có hồ sơ bệnh viện xác nhận bạn từng bị ngược đãi’, bởi vì nếu họ đang chối bỏ sự thật và vẫn sống ổn với điều đó, thì việc biết tin này có thể gây hại cho họ. Nhưng tôi nghĩ chúng tôi đang cho phép bạn biết điều đó.”
“Bạn phải nói cho chúng tôi biết, nếu không bạn sẽ bị loại khỏi vòng tròn tin cậy của chúng tôi đấy,” David nói đùa. Anh đang ngồi tại bàn làm việc trong ngôi nhà gỗ hình vòm trắc địa (geodesic dome) có hai phòng ngủ ở Bắc California.
“Ừ, ký ức của chúng tôi đã bị nhiễu loạn đến mức bão hòa rồi,” Robert nói.
Tôi giải thích rằng Debbi đã ở cùng người dì Pearl khi dì tìm thấy thi thể của Rebecca, trong một con suối nước lạnh, chứ không phải hồ bơi. Tôi định nói tiếp thì Loftus ngắt lời: “Cái hồ bơi đó trông cũng hơi giống hồ nước tự nhiên, nên tôi không chắc mình có tin vào chi tiết đó không. Ý tôi là, nếu ở khu đô thị thì người ta sẽ phân biệt được hồ nước và hồ bơi, nhưng ở cái nơi nghỉ hè này thì... thế nào mới gọi là hồ bơi?”
“Theo tôi thấy, xét từ góc độ của người sống ở vùng nông thôn, thì khái niệm về hồ bơi của chúng tôi khác hẳn,” Robert nói. Loftus từng kể với tôi rằng anh ấy là một thần đồng toán học, người thông minh nhất trong ba anh em. Giờ đây, cách nói chuyện của anh mang âm hưởng của một người đã tiêu phí thời gian giao du với những kẻ hút cần sa. Anh không có kết nối Internet, nên phải ngồi trong chiếc xe nhà di động (trailer) của cậu con trai Abe, người sống ngay trong khuôn viên đất của anh, dùng chung Wi-Fi của con. Abe ngồi cạnh cha, mắt đăm chiêu nhìn ra cửa sổ xe.
“Debbi còn nhớ được điều gì nữa?” Loftus hỏi.
Tôi nói rằng Debbi có vẻ ngạc nhiên khi biết có người tin cái chết của Rebecca là một tai nạn. “Cô ấy tỏ thái độ như thể chuyện đó quá hiển nhiên rồi,” tôi nói.
“Nếu cô ấy tin như vậy...” Loftus ngập ngừng vài giây. “Tôi không chắc liệu cô ấy tin vào điều đó nhờ tự mình quan sát hay do những gì cô ấy biết được sau này. Debbi từng sống trong thế giới của những người họ hàng căm ghét cha chúng tôi, nên tôi không nghĩ rằng những gì cô ấy quan sát được khi mới mười hai tuổi lại... Ý tôi là, Debbi rất tuyệt, nhưng mà...” Cô ấy bỏ dở câu nói.
Mặt trời đang lặn ở California, và trong chiếc xe nhà lưu động của Abe chỉ còn lác đác vài bóng đèn hoạt động. Robert mặc chiếc áo sơ mi vải flannel để phanh ngực; hình ảnh anh hiện lên mờ nhạt và lung linh đến mức trông anh như trẻ lại thời đôi mươi. Anh nói: “Hồi Beth làm vụ Weinstein, cô ấy kể rằng sau khi một trong những cô gái trải qua quá trình thẩm vấn, trí nhớ của cô ấy dường như được ‘xoa nắn’ theo cách khiến nó di chuyển.”
“Anh không cần phải nhắc đến vụ Weinstein lúc này đâu, Robert,” Loftus nói một cách ôn hòa.
“Tôi đang nghĩ về chuyện này dưới góc độ cách Debbi nhìn nhận những gì đã xảy ra với Mẹ,” Robert nói tiếp, “và liệu thái độ chung trong gia đình có thể đã ảnh hưởng đến trí nhớ của Debbi như thế nào.”
“Đừng lôi chuyện Weinstein vào đây,” Loftus nói. “Anh biết đấy, vì thú thật là... tôi chỉ là một nhân chứng không biết mặt đối tượng. Tôi thậm chí chẳng nói về bất kỳ cụ thể người nào cả. Mọi chuyện chỉ xoay quanh vấn đề trí nhớ thôi.”
Khi tôi nói chuyện với David lần đầu, anh ấy có nhắc đến việc nghe kể chuyện mẹ mình từng cầm được khẩu súng của người chú. Tôi bảo anh ấy rằng Debbi cũng từng nghe về một sự việc tương tự.
“Chuyện này hoàn toàn mới mẻ,” Loftus nói.
“Với tôi thì không,” David đáp.
“Sao anh biết được?” Loftus hỏi.
Ngoài những tương tác trên mạng xã hội, David đã không trò chuyện với Debbi suốt mấy thập kỷ, và ngay cả khi còn nhỏ, họ cũng chẳng thân thiết gì. “Tôi đoán là cô ấy đã post thứ gì đó,” anh nói. “Đó là phỏng đoán duy nhất của tôi. Trên Instagram chẳng hạn. Hoặc Facebook.”
“Debbi sẽ không đăng chuyện này lên Facebook đâu,” Loftus nói.
“Tôi biết, chuyện đó nghe chẳng hợp lý chút nào,” David nói. “Thật thú vị: khi ta có một ký ức rất rõ ràng rồi tự hỏi: ‘Chà, làm sao mình lại biết được điều mà mình đang tin là thật nhỉ?’ mà lại chẳng thể nghĩ ra cách nào mình có được thông tin đó.” David đã dành năm năm nghiên cứu Phật giáo Tây Tạng tại một ngôi làng trên dãy Himalaya ở Ấn Độ, và anh dường như rất hợp với kiểu suy ngẫm này. “Liệu có phải chuyện gì đó đã xảy ra trong giấc mơ và tôi lại nhớ nhầm nó như chuyện có thật không?” anh nói.
Sớm ngày hôm ấy, Loftus đã gửi cho David bản scan cuốn nhật ký năm 1959 của bà. Đó là lần đầu tiên anh đọc cuốn nhật ký của cô, và anh tò mò về dòng nhật ký cô viết vào đêm trước ngày mẹ họ qua đời. "Anh có nên đọc nó không nhỉ?" anh hỏi.
Loftus, người đã không đọc nhật ký trong nhiều năm, gật đầu.
“Tôi và mẹ đã trò chuyện rất lâu, mãi đến tận nửa đêm, về tuổi thơ của mẹ và nhiều chuyện khác nữa,” anh đọc. “Tôi thực sự hạnh phúc vì trước đây hai mẹ con chưa bao giờ quá thân thiết, nhưng giờ thì chúng tôi lại trò chuyện như thể thực sự gắn bó vậy.”
David ngước mắt lên khỏi trang sách đang đọc dở. “Beth, em đang khóc đấy à?” anh hỏi một cách dịu dàng.
Đúng là cô đang khóc. “Không sao đâu,” cô nói, gật đầu nhanh và mím môi lại. Cô chưa bao giờ thực sự chú ý kỹ đến trình tự thời gian. “Nhưng nếu đúng là tôi đã ở bên bà đến tận nửa đêm hôm trước,” cô nói, “thì thật kỳ lạ khi chúng tôi có một buổi tối tuyệt vời như vậy, để rồi ngay ngày hôm sau bà lại qua đời.” Chi tiết về thời điểm đó cũng khiến tôi phải suy ngẫm. Đôi khi, một khi đã quyết định tự sát, người ta lại trở nên tỉnh táo và cởi mở về mặt cảm xúc một cách khác thường, có lẽ vì họ cảm thấy sự chấm dứt nỗi đau khổ đã đến rất gần.
“Liệu bà có lo lắng về việc phải quay lại California, về thực tại gia đình không thể chịu đựng nổi, hay những trách nhiệm làm mẹ và nuôi dạy con cái?” Robert hỏi. “Ý tôi là, những hình ảnh đó từ đâu mà ra nhỉ?”
“Tôi đã nói điều đó với anh vì tôi thực sự tin như vậy,” Loftus nói. “Nhưng tôi không biết mình lấy thông tin đó từ đâu. Tôi hoàn toàn không biết.”
“Nếu Debbi chắc chắn đó là vụ tự sát,” Robert nói, “thì có lẽ một số người bước vào kinh nghiệm về bệnh tâm thần với một sự cứng nhắc cố hữu. Họ không thể thấu hiểu bệnh tâm thần và coi những người mắc bệnh như thể người ngoài hành tinh vậy.”
Abe, con trai của Robert, người từng trải qua quá trình điều trị tâm thần đột nhiên lên tiếng: “Câu hỏi đầu tiên họ đặt ra là ‘Anh/chị có từng có ý định tự sát không?’ Họ khiến bạn cảm thấy xấu hổ ngay lập tức. Ngay khoảnh khắc bạn bước vào phòng khám của họ. Làm sao mà trả lời được câu hỏi kiểu đó chứ? Rồi họ lại bảo bạn bị trầm cảm chỉ vì bạn không trả lời ‘đúng’ ý họ. Đó chỉ là cảm nhận của riêng tôi thôi, xin lỗi nhé.”
“Không sao đâu,” Loftus nói. “Abe này, chuyện này có khiến cháu thấy kỳ lạ không?”
Hai người đang nhìn vào một tòa nhà có nhiều trụ chống.
Abe nói rằng cậu không hề biết mình có họ hàng sống ở Pennsylvania. Sau đó, họ cùng ngẫm nghĩ xem một đứa trẻ sống vào thập niên 1950 sẽ hiểu biết đến mức nào về bệnh tâm thần. "Chúng tôi không thể nào hình dung nổi," Robert nói. "Chúng tôi chẳng có thước đo nào để đánh giá cả."
Tôi gợi ý rằng có lẽ lý thuyết về "vụ tự tử ngoài ý muốn" cũng có phần đúng; có thể mẹ họ đã phải chịu đựng nỗi đau đớn tột cùng đến mức không thể nói rằng bà hoàn toàn làm chủ được hành vi của mình.
Loftus kể rằng cô có một người bạn, một người mẹ từng tìm cách tự sát. "Khi tôi hỏi cô ấy: 'Tôi không thể tin là cậu lại làm thế này, cậu có nhận ra rằng các con cậu sẽ vẫn còn nhắc mãi về chuyện này nhiều năm sau không?', thì cô ấy đáp: 'Thú thật là tôi đã nghĩ chúng sẽ sống tốt hơn nếu không có tôi.'" Cô nói với các anh em của mình: "Có lẽ mẹ cũng đã từng suy nghĩ như vậy."
David nhớ lại ký ức về cảnh mẹ họ mặc quần lót đứng ở đầu cầu thang khi bố họ đi làm về. “Bố mắng mẹ,” David nói. “Ông ấy nói: ‘Sao em có thể khỏa thân chạy quanh nhà trước mặt bọn trẻ?’ Và mẹ khóc và chạy trở lại phòng ngủ.”
“Ồ, trời,” Loftus nói. “Em chưa bao giờ biết anh gặp chuyện đó.” Cô có trí nhớ thời thơ ấu kém hơn các anh trai mình và cô coi ký ức của họ như thứ sở hữu mà họ được tặng một cách bất công.
Robert, người hiện như nhìn thấy trong bóng tối, nhớ lại rằng cha của Debbi, Harrold, một cựu thủy quân lục chiến, có một cái hang nơi ông cất giữ tất cả đồ cá nhân của mình từ cả hai cuộc Thế chiến. “Có thể mẹ lục lọi trong đó và có thể Harrold có một khẩu súng ngắn trong bao da khoác trên một trong những chiếc áo khoác đồng phục của ông ấy, và đây có thể là tiền đề cho sự kiện bị cáo buộc này,” ông nói. “Tôi không chấp nhận sự việc là mẹ đã cố tự tử bằng một trong những vũ khí cá nhân của Harrold.”
David đang nhóm lửa và chúng tôi chỉ có thể nhìn thấy đôi chân của anh ấy. Anh ấy quay lại màn hình và nói, "Chà, điều thú vị là tôi có ý tưởng này, điều mà tôi chưa bao giờ thực sự đánh giá, rằng bố đã nghĩ đó là một vụ tự tử và gia đình mẹ nghĩ đó là một tai nạn nào đó. Nhưng tôi nghĩ mọi người đều biết đó là tự sát."
“Không,” Loftus nói. “Không phải tất cả mọi người.”
David nói: “Tôi ngày càng thoải mái hơn với ý tưởng tình cờ tự tử.
"Tại sao?" Loftus nói. “Em tưởng anh đã từ chối nhãn hiệu của Robert.”
“Nếu ai đó chết như vậy, thì em sẽ nói, 'Chà, tôi không biết—tôi thực sự có thể nghĩ bất cứ điều gì tôi muốn' " David nói. “Nhưng nếu sau đó em nghe nói có một vụ tự sát trước đó.”
“Nếu có,” Loftus nói.
“Ừ, nếu có,” anh lặp lại. “Em nghĩ Debbi có thể đã nhớ sai điều đó?”
Loftus nói: “Em nghĩ Debbi đã 12 tuổi và những gì Debbi biết cô ấy đã học được từ những người lớn có ý tưởng riêng của họ. “Đó là tất cả những ký ức khác nhau.” Giọng bà ấy cao lên. “Và ý tưởng rằng chúng ta đang ở đây, ở độ tuổi bảy mươi, đang cố gắng giải quyết vấn đề này!” Loftus nói điều này như thể nó rất buồn cười nhưng trông bà ấy lại có vẻ bối rối. Cách tiếp cận cuộc trò chuyện của Loftus chăm chỉ đến mức tôi chợt nhận ra rằng việc yêu cầu này, giống như cuộc phẫu thuật mà bà ấy biến thành một thí nghiệm về trí nhớ trên một tạp chí được bình duyệt, có thể là một cách khác để chuyển các sự kiện trong cuộc sống thành tác phẩm có thể xuất bản.
Tôi nói với Loftus rằng dường như khó tránh khỏi ý nghĩ rằng sự nghiệp của bà đã được định hình bởi sự lỏng lẻo của ký ức nền tảng này. “Không,” bà nói, lắc đầu. "Không thể nào. Không thể nào. Hoàn toàn là, Có cơ hội làm việc với một giáo sư ở trường cao học trong một dự án trí nhớ, có cơ hội, không. Không có điều nào trong số này cả." Bà hỏi các anh trai mình: “Các anh có đồng ý không?”
“Anh khá giống Forrest Gump,” David nói. “Bạn là Forrest Gump của tâm lý học, bởi vì bạn rơi vào những tình huống này.”
“Ôi, Chúa ơi,” Loftus nói, cười lớn, có lẽ còn khó hơn mức cần thiết, vì thật nhẹ nhõm khi không còn nói về mẹ bà nữa. "Bạn biết đấy - đó là một Forrest Gump-y nhỏ. Tôi bước vào đó và đột nhiên có Phil Spector, rồi đột nhiên có Harvey Weinstein, và có Martha Stewart, bạn biết đấy, và Michael Jackson" - cô ấy đã hỗ trợ bào chữa cho cả bốn người - "và tôi thậm chí còn không biết tại sao mình lại ở đây. Bạn nói đúng."
David nói: “Tất cả những người mà bạn đề cập đều hủ hóa”, không ai đặc biệt cả.
Bà nói rằng Spector, người bị kết tội giết người năm 2009, đã gửi cho bà một tấm thiệp đẹp trước khi chết. Nó nằm trên giá sách phía sau lưng bà.
David hỏi Loftus có muốn đọc to nó không, nhưng bà ấy nói không. Chúng tôi đã sử dụng Zoom được ba giờ và con chó của Robert, vốn đã qua cuộc trò chuyện trong một chiếc ô tô đậu gần đó, cần được thả ra ngoài. Loftus cho biết bà vẫn tin rằng cái chết của mẹ là một tai nạn hoặc “vô tình tự sát”. Không có gì trong ba giờ qua đã thay đổi quan điểm của bà. “Chúng ta không nên sử dụng trí nhớ của một đứa trẻ mười hai tuổi,” bà lặp lại. Loftus gợi ý rằng họ nên tìm một số bằng chứng cụ thể, có lẽ là bản đồ khu nghỉ dưỡng của chú bà. “Tôi không biết tại sao, nhưng tôi không thích nó là một con suối,” bà nói. Bà nhún vai. “Tôi luôn nói đó là một cái bể và nhớ rằng nó là một cái bể, và tôi không biết tại sao điều đó lại quan trọng với tôi—thậm chí không thách thức sự kiện đó.”
Tối hôm sau, Loftus gửi email cho tôi, kể rằng bà và David vừa nói chuyện với Debbi. "Tối nay chúng tôi đã bắt gặp Debbi mắc hai lỗi lớn về trí nhớ!" bà viết. Debbi đã quên mất việc mình từng lái xe đến Pennsylvania thay vì đi máy bay. Cô ấy cũng khẳng định rằng cha của Loftus chưa bao giờ gọi điện hỏi thăm Rebecca, một ký ức mà Debbi buộc phải đính chính sau khi David đọc to một đoạn trong nhật ký của Loftus, cho thấy cha bà thực sự đã gọi điện. Giọng điệu trong email của Loftus có vẻ hơi nghiêm khắc, nhưng khi trò chuyện qua điện thoại, rõ ràng là bà không hề coi những sai sót của Debbi là điều đáng xấu hổ. Thay vào đó, bà thể hiện sự đồng cảm; họ là những người cùng chia sẻ trải nghiệm về trí nhớ sai lệch, người em họ của bà cũng chỉ là một con người bình thường như chính bà vậy. "Thật may mắn khi có sự minh chứng độc lập," Loftus nói với tôi. "Đặc biệt là khi đối diện với một người trình bày ký ức của họ đầy tự tin đến mức khiến bạn muốn xuôi theo ngay lập tức."
Hàng tuần, Loftus đều nhận được thư từ các tù nhân, và bà (hoặc trợ lý nghiên cứu của bà) luôn hồi âm. "Chúng tôi rất cảm thông với ông," gần đây bà viết cho một người đàn ông bị kết án giết một bạn tù khác khi đang thụ án tại nhà tù liên bang. "Chúc ông mọi điều tốt lành và chúng tôi rất mong nhận được tin tức cập nhật," bà viết cho một người đàn ông bị kết án vì bắn người nhiều phát. "Tôi đã nhận được thư và yêu cầu cung cấp thông tin về 'học thuyết của tôi'," bà viết cho Jerry Sandusky, người bị kết án vào năm 2012 vì tội lạm dụng tình dục trẻ em khi còn là huấn luyện viên bóng bầu dục tại Đại học Penn State. "Chắc hẳn ông và gia đình đang phải trải qua khoảng thời gian vô cùng khó khăn, và tôi hy vọng ông nhận được sự hỗ trợ pháp lý cần thiết để giải quyết vụ việc một cách công bằng."
David nói đùa rằng có lẽ Loftus đã mắc phải một dạng hội chứng Stockholm nào đó. "Bởi vì ai lại chọn đứng về phía đó chứ?" anh nói. "Tôi không hoàn toàn khăng khăng với quan điểm này, vì có vẻ như đó chỉ là điều tôi tự nghĩ ra để giải thích, nhưng có thể là do cô ấy chưa bao giờ nhận được sự công nhận từ cha chúng tôi, nên giờ đây cô ấy đang cố gắng giành lấy sự chấp thuận đó bằng cách đại diện cho những gã đàn ông da trắng giàu có khác, những kẻ bị cáo buộc làm điều sai trái." (Loftus cũng từng làm chứng cho nhiều bị cáo nghèo là người da màu trong các vụ án thường ít được chú ý hơn.)
Nhưng hiếm khi nào mọi chuyện chỉ có hai phía. Một nhóm đông đảo các nhân vật, vốn gắn liền với những thiết chế quyền lực khác nhau, là những người quyết định xem câu chuyện nào sẽ được tin là thật. Ngay cả nghiên cứu của Loftus về việc "bị lạc trong trung tâm thương mại", một công trình đã đạt đến vị thế kinh điển và trở thành một trong những thí nghiệm nổi tiếng nhất thế kỷ, cũng đã dẫn đến những cách diễn giải trái ngược nhau theo thời gian. (Danh tiếng của nó có phần không tương xứng với quy mô thực tế, chỉ có hai mươi bốn người tham gia.) Trong nghiên cứu này, những người tham gia đã tin vào câu chuyện mình từng bị lạc trong trung tâm thương mại chỉ vì người thân lớn tuổi hơn nói dối rằng chuyện đó có thật. Loftus và những người khác từng mô tả nghiên cứu này như một câu chuyện ngụ ngôn về tinh thần hoài nghi. Tuy nhiên, Steven Brown – một nhà tâm lý học xã hội chuyên nghiên cứu về trí nhớ tại Đại học Nottingham Trent (Anh) lại chia sẻ với tôi rằng: "Với những người có vị thế khác biệt như chúng tôi, câu chuyện ngụ ngôn ấy hoàn toàn nói về vấn đề quyền lực." Nghiên cứu này phơi bày sự thật rằng trẻ em rất dễ bị người lớn phản bội; người lớn có thể nói dối và viết lại những câu chuyện trong ký ức của chúng.
Trong một cuộc phỏng vấn trên đài truyền hình Hà Lan, Loftus từng nói rằng nếu muốn thực hiện một nghiên cứu thực nghiệm bắt nguồn từ chính trải nghiệm thời thơ ấu của mình, bà sẽ không chọn đề tài về những sai lệch hay biến dạng của trí nhớ. "Tôi sẽ thiết kế các thí nghiệm để giải đáp những câu hỏi khác," bà nói. Sau cuộc trò chuyện với bà và các anh em trai, tôi hỏi Loftus xem đó sẽ là những câu hỏi nghiên cứu nào. "Bạn biết đấy, tôi cũng không chắc nữa," bà đáp. Bà im lặng hồi lâu rồi rưng rưng nước mắt. "Đó là 'từ M'," bà nói, ý muốn nhắc đến từ "Mother". Các anh em trai của bà kể với tôi rằng họ có một câu nói quen thuộc: "Đừng nhắc đến 'từ M', nếu không Beth sẽ suy sụp mất." Bà xua tay trước mặt như thể muốn xua đi luồng cảm xúc đang dâng trào. "Có lẽ nghiên cứu đó sẽ xoay quanh việc... tại sao chuyện này mãi chẳng thể phai nhạt?" bà vừa nói vừa khóc. "Và liệu người khác có gặp phải điều tương tự hay không?"
Published in the print edition of the April 5, 2021, issue, with the headline “Past Imperfect.”
|
|