| |
Hôm nay, một buổi chiều thứ bảy cuối hè oi bức chúng ta gặp gỡ bạn bè, uống tách trà, café hay ly rượu vang để nói, hoặc nghe một câu chuyện cũ từ quyển hồi ký tiểu thuyết “Tổ quốc trăm năm” vừa mới xuất bản. Đấy là nhớ về một thứ Ký ức Văn Hóa, tôi quan niệm như thế khi mà con người chúng ta một thời bị khái niệm chính trị áp đặt chi phối, trở nên tàn tật trên chính quê hương đất nước của mình. Và hôm nay chúng ta có nói về điều đó thì vấn đề đã trở nên nhân văn như nghe một bản nhạc cũ mà nỗi hoài niệm có thể vui hoặc buồn; nhưng phải chăng nó lưu giữ một ý nghĩa hoặc giá trị nào đó, cho dù nhỏ nhoi đi nữa trong cuộc đời mỗi người!
Nhắc đến Ký Ức Văn Hóa, tôi xin nói với các bạn rằng trong hai tháng 8 và 9 đã có hai người bạn thân quen của chúng ta ra đi. Đó là cô Phan Dụy 74 tuổi, nổi bật qua tài năng điều khiển chương trình sinh hoạt văn hóa cộng đồng với vai trò MC, mất vào ngày 20 tháng 8 tại Houston vì bạo bệnh, và nhà văn Cung Tích Biền 91 tuổi ra đi vào trưa ngày 9 tháng 9 tại Orange County. Những cống hiến văn hóa lớn lao của cô Phan Dụy, và số lượng tác phẩm văn học đồ sộ của nhà văn Cung Tích Biền, đã đóng góp vào gia sản văn hóa Việt Nam hết sức đáng kính nể. Cả hai chỉ còn là nỗi niềm hoài niệm (Nostalgia), và trở thành Ký Ức Văn Hóa trong chúng ta hôm nay. Nếu không có việc giã từ ra đi xảy ra, anh Cung Tích Biền có thể đang ngồi bên cạnh các bạn trong buổi ra mắt quyển tiểu thuyết hồi ký “Tổ Quốc Trăm Năm” hôm nay như lời anh hẹn với tôi trong buổi ra mắt sách của Ngu Yên vừa rồi. Và có thể chúng ta sẽ được gặp cô Phan Dụy trong những lần ra mắt, giới thiệu sách hay sinh hoạt cộng đồng văn hóa Việt sắp tới. Cô Phan Dụy và anh Cung Tích Biền mãi mãi là Ký Ức Văn Hóa của chúng ta. Chúng ta xin một vài giây ngắn ngủi nhớ về hai người bạn thân yêu này. Và tôi yêu mến, trân trọng hai câu thơ của Bùi Giáng mà nhà văn Phan Tấn Hải dùng mô tả sự chia ly trên lằn ranh sinh mệnh con người như cô Phan Dụy và nhà văn Cung Tích Biền vừa mới ra đi:
“Xin chào nhau giữa con đường
Mùa xuân phía trước miên trường phía sau.”
Quyển hồi ký tiểu thuyết “Tổ Quốc Trăm Năm” viết về một thời tù tội trong thân phận chính trị của một con người xuất phát từ một cuộc chiến tranh là điều mà ngày hôm nay tôi cho rằng hết sức nhàm chán. Bản án tù tội chính trị sau một cuộc chiến tranh chấm dứt không có gì đặc trưng hơn thực chất bi kịch của nó. Bi kịch này là tính phi nhân khốn cùng mà những nạn nhân hay kẻ thụ án gánh chịu về mặt tinh thần, đặc thù hơn nữa từ một cuộc nội chiến. Và cuộc Nội Chiến mà tôi hoặc chúng ta tham dự mang nhiều tính chất tranh cãi hơn bao giờ hết về cả hai mặt nội dung lý luận, lẫn thực tế tương tàn huynh đệ trong một đất nước mang tính truyền thống chiến tranh từ thời lập quốc cho đến thời cận đại, đặc biệt vừa thoát khỏi ách thực dân Pháp năm 1945.
Sau khi hiệp định Geneve 1954 ký kết, bằng nhiều lý do, thân thể dân tộc lần nữa bị phân chia trên hai phạm vi: địa lý vĩ tuyến 17, và ý thức hệ chính trị qua hai chính kiến Quốc Gia-Cộng sản rồi đám người nhân danh truyền thống ấy bắt đầu tận tình tàn sát lẫn nhau trong một cuộc chiến tranh mà tôi và một số các bạn ngồi đây có thể từng liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp. Tiếp theo những kẻ thua cuộc đi vào các trại tập trung cải tạo của chính quyền cộng sản sau khi cuộc chiến tranh chấm dứt vào ngày 30 tháng Tư năm 1975.
Bản chất Nhà tù, Tù nhân chính trị hay Bản án chính trị đều là dữ liệu đúc kết cấu trúc toàn bộ cuộc chiến tranh thế nên viết về nó, cũng chỉ là mô tả lập lại tính phi nhân của mọi cuộc xung đột vũ trang loài người; mà tôi có viết về cuộc đời ai đó, hay chính bản thân tù tội của mình, phải chăng tôi đang lên tiếng về số phận con người trong dòng ký ức của một cuộc bể dâu mà tất cả nạn nhân một thời quá khứ gánh chịu? Ngày hôm nay tôi cho rằng tính nhân văn của bao nỗi đau chiến tranh luôn gắn liền với số phận dân tộc như một lời nguyền rủa; và điều này một lần nữa lập lại bổ sung vào cái truyền thống bi đát mà lịch sử dân tộc bao giờ cũng vinh danh một khi đề cập đến nó. Đó cũng là sự khác biệt khi tôi viết về cuộc đời tù tội của một người dưới nhà tù khổ sai của chính quyền cộng sản với những quyển sách đã viết về vấn đề này.
Sự khác biệt này là phần ẩn giấu bên dưới cuộc chiến tranh được phản ánh qua lăng kính nội tâm mà nhân vật chính trải nghiệm. Tôi muốn nói đến Ý thức Tổ quốc, yếu tố xây dựng hay vun đắp tình yêu thương quê hương của mỗi một con người. Con người cho dù ở bất kỳ vị trí nào trong cuộc đời, ý thức tổ quốc hay phổ quát hơn ý thức quê hương dân tộc lúc nào cũng tồn tại trong tâm hồn. Và những người tù cải tạo dưới chính quyền cộng sản luôn cảm giác mình bị tước đi hay loại bỏ ý thức Tổ quốc. Nhưng không phải vì một bản án chính trị mà người tù mất, hoặc bị tước đoạt Ý thức tổ quốc. Ý thức Tổ quốc là niềm tin cơ bản mang căn tính con người về mặt tình cảm đối với cội nguồn gốc rễ của mình. Nó vô hình nhưng lại rất hiện thực qua sự nhạy cảm tâm lý với bất kỳ mọi tương quan liên hệ đến nơi chốn, vai trò, chổ đứng của một con người, một dòng giống và cả một chuỗi gia phả tổ tiên … nền tảng sự tồn tại bản thân con người đối với nơi chôn nhau cắt rốn. Do đó một bản án, sản phẩm chính trị hoặc pháp trị xuất phát từ ý thức hệ chính trị, không bao giờ xóa bỏ hoặc triệt tiêu được Ý thức tổ quốc. Ý thức này tôi đặt tên Tổ quốc Trăm năm đối với những người tù trong trại tập trung cải tạo cộng sản sau năm 1975.
Ngoài phạm trù chính trị, Ý thức Tổ quốc Trăm năm còn đặc thù tính nhân văn, lý giải sự bế tắc mặt đạo đức chính trị khi diễn giải ý nghĩa một cuộc nội chiến trong dòng truyền thống của lịch sử dân tộc. Tôi dùng chữ truyền thống chiến tranh sẽ có người không đồng ý. Dĩ nhiên dân tộc chúng ta bao giờ cũng yêu mến, khao khát hòa bình nhưng phải chăng suốt dòng lịch sử đất nước hầu như phải gánh chịu bao nhiêu cuộc chiến tranh, hết ngoại xâm lại đến nội chiến. Đất nước qua phân, con người chia cắt và xương máu chồng chất để hình thành một dòng lịch sử dường như chỉ có thể vinh danh tự hào duy nhất trên bao xác thân đồng loại đã ngã xuống trên mảnh đất thân yêu. Điều này cho thấy nỗi đau nằm bên dưới ánh hào quang tự hào lịch sử. Nỗi đau chiến tranh không mấy ai nhắc đến trong khi vinh quang lịch sử cứ mãi dựng xây trên sự hủy diệt do chính con người tạo ra. Và phải chăng đất nước chúng ta cứ phải gắn liền với những cuộc chiến tương tàn mà không hề mảy may thay đổi được phần số như lời nguyền rủa mà tôi đã nhắc qua.
Ý thức hệ chính trị lôi kéo con người vào việc xử dụng tham vọng để dành quyền lực và hành xử việc cai trị đất nước mà hoài bão, ước mơ hay lý tưởng thôi thúc đòi hỏi. Chiến tranh là điều duy nhất giải quyết sự khác biệt ý thức hệ chính trị và vinh quang cuối cùng là mặt trái của một nỗi đau mà dân tộc gánh chịu. Cuộc chiến chấm dứt, một số người mặc sức biện minh giải thích theo quan điểm thắng cuộc và điểm mấu chốt ở đây chính là sự cưỡng bách Ý thức tổ quốc phải phục tùng Ý thức hệ chính trị. Điều tôi muốn nói trong quyển sách. Một thí dụ điển hình là những tù nhân cải tạo phải biết “Yêu nước là yêu chủ nghĩa xã hội” mà ngay bài học đầu tiên tôi được học lại trại cải tạo Long Thành. Ý thức tổ quốc hay Tổ Quốc Trăm Năm chính là bản chất uyên nguyên độc lập của tình yêu quê hương, quốc gia dân tộc, là mẫu số chung mà con người Việt Nam có thể ngồi với nhau, đoàn kết để dựng xây đất nước. Ý thức Tổ quốc không bao giờ thay đổi hoặc bị chi phối ảnh hưởng bởi những xu hướng ý thức hệ, do đó Chính nó bị lợi dụng bằng cách đồng hóa Ý thức tổ quốc qua lòng yêu quê hương dân tộc với thứ quê hương dựng xây trên ý thức hệ chủ nghĩa, sản phẩm của phe nhóm, đảng phái sáng tạo nên.
Bất kỳ thời đại nào trong lịch sử dân tộc, mọi người làm được việc duy trì nguyên vẹn ý thức tổ quốc trăm năm có lẽ truyền thống chiến tranh dân tộc đã sang một ngã rẽ khác. Nhưng bài học truyền thống một lần nữa thay vì thay đổi, lại rập khuôn như là bài học muôn đời của đất nước. “Thắng là vua” là khẩu hiệu, rõ ràng truyền thống đất nước chúng ta bị khống chế bởi sức mạnh của một mặc cảm theo thời gian đã ăn sâu vào tận xương tủy. Tôi muốn nói đến cuộc nội chiến, chứ không dám nhắc đến cuộc chiến tranh với ngoại xâm phương Bắc đã để lại bao di sản nghịch lý trong lịch sử đất nước.
Tóm lại trong tâm hồn người tù cải tạo trong các trại cải tạo ngày đó luôn luôn tồn tại hai ý niệm Lưu Đày và Tổ quốc trăm năm. Lưu đày là thân phận chính trị, trong khi Tổ quốc trăm năm là Căn tính nhân văn, và phải chăng một cách vô hình cả hai tương tác định hướng sự tồn tại xác thân người tù chính trị giúp họ sống sót chờ ngày trở về với gia đình và xã hội.
Tôi bao giờ cũng tin rằng Ý thức tổ quốc trăm năm luôn luôn như bóng với hình trong con người gốc rễ Việt Nam, cho dẫu lang thang, trôi nỗi trên khắp hành tinh này ngày hôm nay. Một lần nữa cám ơn tất cả các bạn đã có mặt và chia sẻ với tôi một mẩu nhỏ quá khứ từng tồn tại, và từng ước muốn được lãng quên trong tâm hồn của những con người có một thời tưởng dường như đánh mất quê hương, hay bị quê hương chối từ ruồng bỏ. Xin chào và cám ơn các bạn.
|
|