| |

Anna Seghers, Berlin 1968
Photograph by Roger Melis
"Dante, Dostoyevsky, Kafka — ồ, đó chỉ là chuyện vặt. Những trở ngại nhỏ rồi cũng sẽ qua đi,” nữ tiểu thuyết gia người Đức Anna Seghers viết vào cuối năm 1940, trong một lá thư gửi từ miền Nam nước Pháp. “Lần này hết sức nghiêm trọng.” Seghers là một trong số nhiều nghệ sĩ nói tiếng Đức đã tìm nơi trú ẩn tại Pháp khi Đức Quốc xã nắm chính quyền, và giờ đây bà đang cố gắng cùng gia đình rời khỏi châu Âu. Là một người Do Thái cộng sản, bà rất ít cơ hội sống sót nếu không thể thoát ra ngoài. Thế nhưng, mê cung thư lại hành chính mà bà phải vượt qua, từ việc xin thị thực xuất cảnh, thị thực quá cảnh, thị thực nhập cảnh, các văn bản xác nhận, cho đến việc đặt vé tàu, dường như cố tình thiết kế để việc chạy trốn trở nên bất khả thi. Điều càng làm tăng thêm tình trạng bi thảm phi lý này là việc chồng bà, học giả Marxism người Hungary László Radványi, đang bị giam giữ trong một trại tập trung tại Pháp, chỉ vì Hungary lúc bấy giờ là đồng minh của Đức. Cuối cùng, vào tháng 3 năm 1941, Seghers, Radványi cùng hai người con đã lên con tàu Capitaine Paul Lemerle để khởi hành đến Martinique. Trên chuyến tàu đó còn có những hành khách khác như André Breton, Victor Serge và Claude Lévi-Strauss, tất cả đều đang chạy trốn khỏi “địa ngục” trần gian.
Chủ đề văn học lớn nhất của Seghers chính là sự chạy trốn. Trong khoảng thời gian từ năm 1933 đến 1944, bà đã viết ba tiểu thuyết xuất sắc, khắc họa những chàng trai trẻ đang nỗ lực chạy đua để thoát khỏi nanh vuốt của số phận. Trong tác phẩm “Tiền Máu” (Blood Money), một người lính cộng sản hoạt động trên đường phố phải ẩn náu tại một ngôi làng đang bị Đức Quốc xã kiểm soát. Trong “Cây Thập Tự Thứ Bảy” (The Seventh Cross), một tù nhân vượt ngục từ trại tập trung của Đức trở thành mục tiêu của một cuộc truy lùng trên quy mô toàn quốc. Còn với “Quá Cảnh” (Transit), Seghers đã đúc kết từ chính trải nghiệm của bản thân tại Marseille trong những năm 1940 và 1941, thời điểm mà những nỗi thống khổ kinh khiếp của Dostoevsky hay Kafka đã trở thành hiện thực đời thường. Bà sống thời gian còn lại của Thế chiến thứ hai tại Mexico, rồi trở về Berlin vào năm 1947. Sau vài năm sống ở khu vực phía tây thành phố, bà chuyển về Đông Đức và định cư tại đó cho đến khi qua đời vào năm 1983.
Mối liên hệ của Seghers với chủ nghĩa cộng sản là lý do khiến các tác phẩm của bà dần bị lãng quên ở phương Tây. “The Seventh Cross” từng được dịch sang tiếng Anh vào năm 1942 và trở thành một cuốn sách bán chạy nhất. Một phiên bản điện ảnh dựa trên tác phẩm này, do đạo diễn người Áo-Mỹ Fred Zinnemann thực hiện, đã ra mắt vào năm 1944 với sự tham gia của nam diễn viên Spencer Tracy trong vai chính. Tuy nhiên, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các tác phẩm của Seghers dần biến mất khỏi tầm mắt công chúng. Suốt nhiều thập kỷ, những cuốn sách đầu tay của bà không còn được tái bản bằng tiếng Anh, còn các tác phẩm sau này thì chưa từng được dịch thuật. Sau năm 1989, độc giả tại khu vực Tây Đức cũ bắt đầu khám phá lại các tác phẩm của bà; đến năm 2013, nhà xuất bản NYRB Classics đã bắt đầu ấn hành những bản dịch mới cho các tiểu thuyết và truyện ngắn của bà, bao gồm cả “The Seventh Cross” và “Transit”. Với việc “Blood Money” vừa được phát hành, cả ba tiểu thuyết về đề tài truy đuổi giật gân của Seghers hiện đã có thể đến tay độc giả một lần nữa.
Tôi dùng chữ “tiểu thuyết giật gân” (thriller) một cách thận trọng. Seghers không chỉ là nhân chứng dũng cảm, không né tránh trước những nỗi kinh hoàng của thế kỷ XX; bà còn là bậc thầy trong việc tạo ra kiểu hồi hộp khiến người đọc phải “thức trắng đêm”, như cách các nhà xuất bản sách bìa giấy thường quảng cáo. Bà phác họa nhân vật chỉ bằng vài nét chấm phá nhanh gọn, rồi đẩy họ vào những tình huống căng thẳng đến nghẹt thở. Văn phong của bà súc tích, trực diện, tránh xa lối cấu trúc câu cầu kỳ, hoa mỹ thường thấy trong tiếng Đức cổ điển. Với sự tự tin tuyệt đối vào tay nghề của mình, đôi khi bà tiết lộ ngay kết cục câu chuyện từ những dòng đầu tiên: cuộc nổi dậy sẽ thất bại, cách mạng rồi sẽ lụi tàn, con tàu chở những người tị nạn đang tìm nơi trú ẩn cuối cùng sẽ chìm xuống. Điều khiến chúng ta bị cuốn hút chính là logic luôn biến đổi, phần lớn là tàn nhẫn, đôi khi lại nhân từ mà qua đó, số phận chính nó tự định đoạt.
Seghers sinh năm 1900 tại Mainz, một thành phố cổ kính bên dòng sông Rhine, với tên khai sinh là Anna Reiling. Ở nhà, bà thường được gọi là Netty. Cha bà, ông Isidor, là một nhà buôn tác phẩm nghệ thuật và cổ vật khá giả, còn mẹ bà, bà Hedwig, là người tích cực tham gia các hoạt động cho cộng đồng Do Thái. Ban đầu, Seghers định hướng theo con đường học thuật; bà theo học ngành lịch sử nghệ thuật tại Đại học Heidelberg và viết luận án về hình tượng Do Thái trong tác phẩm của Rembrandt. Tuy nhiên, mối quan hệ với Radványi, một sinh viên cùng trường tại Heidelberg, cũng là người tị nạn từ cuộc Cách mạng Hungary năm 1918-1919, đã dẫn dắt bà đến với các tư tưởng chính trị cấp tiến. Bà chọn bút danh “Seghers” theo tên họa sĩ người Hà Lan Hercules Seghers, một người cùng thời với Rembrandt. Cái tên này khoác lên bà một vẻ bí ẩn, một phẩm chất mà bà duy trì suốt cả cuộc đời. Dù là một diễn giả đầy lôi cuốn trước công chúng và là một đồng nghiệp hòa đồng, nhiều người vẫn thấy bà là một người kín đáo, khó gần gũi. Điều này lại hoàn toàn không đúng với các con của bà; sau này, chính họ đã bày tỏ sự ngưỡng mộ trước cách bà nuôi dạy và chăm sóc họ suốt những năm tháng chiến tranh và lưu vong.
Bà bắt đầu xuất bản các tác phẩm hư cấu vào giữa thập niên 1920. Một trong những câu chuyện sớm nhất của bà là một thiên truyện đầy đau xót có tựa đề “Jans sắp chết” (“Jans Is Going to Die”), kể về một đứa trẻ nghèo khổ, ốm yếu, đã qua đời khi cố gắng chứng tỏ bản lĩnh của mình trong các trò chơi với những cậu bé khác. (Câu chuyện này nằm trong tập sách “Chuyến đi chơi của các nữ sinh đã chết,” [The dead girls’ class trip] một tuyển tập các tác phẩm của Seghers do NYRB ấn hành). Bối cảnh câu chuyện ảm đạm đến rợn người, nhưng Seghers vẫn đan cài vào đó những khoảnh khắc đẹp đẽ mong manh; chẳng hạn như khi Jans nhìn qua cửa sổ, ngắm những bông tuyết xoay vần: “Mỗi ngày, cậu có đến mười ngàn người bạn đồng hành, những vũ công bé nhỏ từ đâu đó tới, nhảy múa trong sân và trên bậu cửa sổ theo một thứ âm nhạc mà chẳng ai có thể nghe thấy.” Năm 1928, Seghers xuất bản một tiểu thuyết ngắn súc tích, căng thẳng mang tên “Cuộc nổi dậy của những ngư dân vùng St. Barbara” (“The Revolt of the Fishermen of St. Barbara”), tác phẩm đã đưa bà trở thành một ngôi sao trong giới văn hóa cánh tả.
Mặc dù là một người cộng sản kiên định, nhưng phạm vi quan hệ văn chương rộng mở của Seghers, từ E. T. A. Hoffmann cho đến Kafka đã khiến bà mâu thuẫn với những giáo điều của dòng văn học vô sản hư cấu. Các nhà phê bình giáo điều cáo buộc bà mang tư tưởng tư sản, chủ nghĩa hình thức và sự suy đồi. Thực tế, bà chưa bao giờ thực sự là một nhà văn hiện thực, dù các nhân vật và tình huống thuộc tầng lớp lao động xuất hiện dày đặc trong các trang viết của bà. Bối cảnh trong tác phẩm của bà thường khá mơ hồ, còn các nhân vật chính thiên về hình mẫu điển hình hơn là những cá nhân cụ thể. Chịu ảnh hưởng từ Kafka, bà đã viết một loạt các câu chuyện ngụ ngôn và huyền thoại được biến tấu đầy nghệ thuật, với một văn phong vừa giản dị vừa kỳ lạ. Tác phẩm “Những câu chuyện hay nhất về tên trộm Woynok” (The Best Tales of Woynok the Thief), xuất bản năm 1938, mô tả một tên cướp kiêu hãnh và cô độc mà sự cô độc ấy bị thử thách khi hắn chạm trán với một nhóm trộm vui vẻ:
Tiếng hát của chúng trong trẻo và thuần khiết như âm thanh từ chiếc đại phong cầm tại nhà thờ Saint Ignaz vào buổi sáng lễ Pentecostal, cái ngày mà Woynok lần đầu tiên trà trộn vào đám đông giáo dân để thăm dò địa hình trước khi phóng hỏa. Hắn chưa bao giờ khao khát bất cứ thứ gì mà bản thân không thể chiếm đoạt bằng vũ lực hoặc mưu mẹo, dù là cải trang thành người hành hương, hay dùng chân chặn cửa rồi chĩa súng vào bên trong. Hắn chưa bao giờ biết đến nỗi buồn mà người ta không thể cắt bỏ, thiêu rụi khỏi da thịt, hay đơn giản là rũ bỏ như lũ chấy rận. Thế
nhưng giờ đây, trong những khoảnh khắc quây quần bên đống lửa này, lại xuất hiện những niềm vui chẳng thể bị đánh cắp, cùng những nỗi buồn chẳng thể bị thiêu rụi, bởi lẽ chúng vốn dĩ chẳng hề tồn tại.
Ngay cả trong những tác phẩm mang tính chính trị rõ rệt hơn, Seghers vẫn giữ được âm hưởng phiêu lãng đó. Trong cuốn tiểu thuyết đầu tay “Những người lữ hành” (The Wayfarers), một câu chuyện về những nhà cách mạng lưu vong, hiện vẫn chưa được dịch sang tiếng Anh, nhân vật Dudoff, một chiến sĩ du kích người Bulgaria, đã trở thành một huyền thoại kiểu Woynok; những lần anh thoát chết mang màu sắc tôn giáo. Chủ nghĩa cộng sản, xét trên một khía cạnh nào đó, cũng giống như một tôn giáo, và Seghers hiểu rõ nhu cầu về các đấng cứu thế cùng những kẻ tuẫn đạo.
“Tiền máu” (Blood Money), xuất bản năm 1933, là tiểu thuyết lớn đầu tiên của Seghers, một sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chủ nghĩa hiện thực báo chí và các ẩn dụ thần thoại. Những đoạn mở đầu đã lập tức buộc chặt lấy tâm trí người đọc. Một nông dân tên là Bastian đang từ cánh đồng trở về thì bất chợt gục xuống vì đau đớn ngay trước cửa nhà. Seghers viết: “Theo sát phía sau ông là Thần Chết, bàn tay giơ lên như muốn đặt thêm một hòn đá vào gánh nặng trên vai ông, đủ để kết liễu đời ông”. Bastian gượng dậy, bước vào trong nhà và ngồi dùng bữa tối cùng gia đình. Khi đang đọc kinh Lạy Cha, ông nghe thấy tiếng bước chân tiến về phía cửa, “một cái bóng dài bất chợt đổ xuống căn phòng khách đang chìm dần vào hoàng hôn”. Đó không phải là Thần Chết, mà là Johann, một chàng trai hai mươi tuổi với mái tóc vàng và đôi mắt xanh. Rõ ràng có điều gì đó bất ổn ở cậu ta: người đầy mồ hôi và bụi bẩn, đi đôi ủng không phải của mình, và gần như kiệt sức vì đói. Vợ của Bastian đoán rằng Johann hẳn là một người họ hàng, nên đã mời cậu cùng dùng bữa. Trong một phút hào phóng mà sau đó chính ông phải hối hận, Bastian đã để chàng trai ở lại qua đêm. Seghers bình thản viết thêm: “Ông nghĩ mình làm vậy là vì ông tin vào Chúa”. Các bản dịch tác phẩm của Seghers trước đây trên NYRB do cố dịch giả Margot Bettauer Dembo thực hiện; nay Lucy Jones đã tiếp nối công việc này và truyền tải xuất sắc sự sắc bén, đanh thép trong văn phong của tác giả.
Bối cảnh là mùa hè năm 1932, khi các bản tin của cảnh sát treo thưởng cho việc bắt giữ Johann, kẻ bị cáo buộc đã sát hại một sĩ quan cảnh sát trong một cuộc tuần hành vì đói ở Leipzig. (Tựa đề tiếng Đức của tiểu thuyết, “Der Kopflohn”, có nghĩa là “Giá Cái Đầu” [head price].) Không rõ liệu Johann có thực sự phạm tội hay không, và trong bối cảnh lực lượng cảnh sát đang bị Đức Quốc xã hóa, thì sự phân biệt không thành vấn đề. Anh ta không hẳn là một người theo lý tưởng cao đẹp, mà giống một kẻ mới nổi ưa phiêu lưu hơn; thái độ vô tư lự của anh nằm ở ranh giới giữa lòng dũng cảm và sự ngu ngốc. Johann làm những công việc vặt cho một nhóm cộng sản địa phương, nhưng đồng thời vẫn dành thời gian cho một mối tình chớp nhoáng với một cô gái trong vùng. Sự tầm thường mang dáng vẻ “phóng khoáng kiểu đàn ông” của anh làm nổi bật những vấn đề chính trị then chốt vào năm 1932, hay bất kỳ năm nào khác mà bạn muốn chọn. Seghers cho thấy cách Đức Quốc xã thu phục giới trẻ thất nghiệp thông qua việc tổ chức các cuộc diễu hành, hòa nhạc và những chuyến dã ngoại ngoài trời. Johann khiến họ nổi giận vì, với tư cách là một hình mẫu người Aryan lý tưởng, lẽ ra anh phải đứng về phía họ. Khác với nhiều người cánh tả đương thời, những người coi Đức Quốc xã chỉ là con rối của chủ nghĩa tư bản, Seghers hiểu rõ gốc rễ, sức hấp dẫn đầy bản năng và khơi gợi của hệ tư tưởng phát xít.
Một tờ áp phích truy nã Johann được treo tại một thị trấn gần ngôi làng của Bastian, và nhiều cư dân đã nhìn thấy nó. Naphtel, một thương nhân người Do Thái, dù bị cám dỗ bởi phần thưởng, vẫn cảm thấy một “sự tự nhiên ghê tởm, thứ cảm xúc âm ỉ trong những trái tim lương thiện, trước ý nghĩ phải nộp một người đang bị ngược đãi vào tay chính quyền.” Algeier, một người nông dân khốn cùng, thậm chí còn cần số tiền đó hơn, nhưng ông không thể chịu nổi viễn cảnh gã hàng xóm giàu có Merz, một kẻ cuồng tín căm ghét - Cộng sản, sẽ “cười ngặt nghẽo đến chết khi thấy chàng trai trẻ này bị giải đi diễu qua làng”. Tiểu thuyết chứa đầy những phân tích đạo đức tinh tế như vậy; không ai hoàn toàn vô tội, có thể ngoại trừ Bastian, một hình mẫu của lòng hiếu khách vô điều kiện. Ngay cả những tên Đức Quốc xã cực đoan cũng đôi lúc bộc lộ chút nhân tính. Một gã thô lỗ lực lưỡng tên Zillich, kẻ từng khiến những người nông dân khác phải sững sờ và phục tùng trước những lời lẽ bài Do Thái điên cuồng tại một cuộc họp chính trị, bỗng chốc mất đi vẻ đe dọa khi giành được giải thưởng tại hội chợ và reo hò như một đứa trẻ.
Giống như phần lớn các tác phẩm của Seghers, “Tiền máu” (Blood Money) tập trung chủ yếu vào các nhân vật nam. Các học giả nghiên cứu về bà từng tranh luận tại sao phụ nữ hiếm khi đóng vai trò trung tâm. Có lẽ một phần vì bà phải chiều theo thị hiếu thị trường: chủ nghĩa nữ quyền không phải là mối quan tâm hàng đầu của phe cánh tả thời bấy giờ. Tuy nhiên, Seghers vẫn khéo léo phơi bày sự bất an, nỗi cô đơn và niềm khao khát ẩn giấu đằng sau bề ngoài nam tính. Bà thường gợi mở về một mối liên kết mang màu sắc lãng mạn tiềm ẩn giữa một người đàn ông lớn tuổi và một chàng trai trẻ, điển hình như mối quan hệ giữa Bastian và Johann. Phụ nữ trong tác phẩm thường là nạn nhân hơn là người chủ động, nhưng họ không hề bị tước mất tiếng nói. Phân đoạn đau lòng nhất trong “Tiền máu” xoay quanh Susann Schüchlin, một người phụ nữ bị chồng ngược đãi tàn tệ và kiệt quệ vì gánh nặng làm mẹ, đến mức cô coi tự sát là lối thoát duy nhất. Trong một cảnh tượng đầy ám ảnh, cô đã dìm mình xuống nước bằng cách nhét cơ thể vào hốc một thân cây rỗng, nơi có một dòng suối chảy qua. Khi tiểu thuyết khép lại, cảnh Sophie – cháu gái của Bastian – kết hôn với một gã Đức Quốc xã trẻ tuổi giàu có khiến người đọc lo sợ rằng một vòng lặp bi kịch tương tự lại sắp bắt đầu.
Ngay sau vụ đốt tòa nhà Quốc hội Đức (Reichstag) vào tháng 2 năm 1933, Seghers rời khỏi nước Đức và định cư tại Pháp. Tại đây, bà tiếp tục sáng tác những tác phẩm văn học mang đậm tính thời sự chính trị. “Con đường qua tháng Hai” (The Way Through February) (1935) là một tiểu thuyết mang phong cách báo chí viết về cuộc nội chiến Áo năm 1934, còn “Cuộc Giải Cứu” (The Rescue) (1937), tác phẩm phát triển từ cuốn “Tiền máu” (Blood Money), đã khắc họa cách thức bộ máy tuyên truyền của Đức Quốc xã lợi dụng sự bất mãn trong tầng lớp công nhân Đức để phục vụ mục đích riêng. Những quyển tiểu thuyết này hiện vẫn chưa có bản dịch tiếng Anh, và có lẽ chúng đòi hỏi người đọc phải có nền tảng kiến thức khá sâu rộng. Tuy nhiên, phần mở đầu của “Cuộc Giải Cứu” thực sự là một kiệt tác đầy kịch tính: một người hùng thuộc tầng lớp công nhân với bản lĩnh kiên cường, khi bị mắc kẹt trong hầm mỏ cùng sáu người đồng đội, đã giúp họ giữ vững niềm tin cho đến khi được giải cứu.
Một cảm giác ngột ngạt như bị mắc bẫy tràn ngập “Cây Thánh Giá Thứ Bảy” (The Seventh Cross) (1939), ghi lại chuyến bay xuyên nước Đức của một kẻ chạy trốn tên là Georg Heisler. Mặc dù Seghers chỉ trải qua những tuần đầu tiên của cuộc đời ở Đức Quốc xã, nhưng cô đã tiếp thu lời kể của các nhân chứng, trong đó có cuốn hồi ký của thành viên công đoàn Hans Beimler, người đã trốn thoát khỏi Dachau vào năm 1933. Lời tường thuật của Seghers cũng dự đoán một cách kỳ lạ những hành động điên cuồng của chính cô ở nước Pháp bị Đức Quốc xã chiếm đóng. Không chắc chắn về tương lai của mình, cô đã gửi nhiều bản thảo của cuốn tiểu thuyết ra nước ngoài. Ít nhất một bản sao đã rơi vào tay Gestapo, lực lượng đang truy lùng Seghers và thẩm vấn các cộng sự của cô.
Trên thực tế, những cây thánh giá mà tiêu đề ám chỉ là những cây Plane trong khuôn viên của một trại tập trung hư cấu tên là Westhofen, ở phía tây nam nước Đức. Khi bảy tù nhân trốn thoát khỏi trại, Fahrenberg, người chỉ huy, đã chặt cành cây và biến thành cây thánh giá. Mỗi kẻ trốn thoát khi bị bắt sẽ bị đóng đinh lên cây. Sân khấu man rợ này quay trở lại ám ảnh Fahrenberg khi cái cây dành cho Georg vẫn chưa có người. Người chỉ huy bắt đầu mất ngủ lo lắng về sự sống còn của chính mình, và Seghers gần như khiến chúng ta cảm thông cho anh ta. Zillich, kẻ vũ phu trong “Blood Money”, xuất hiện trở lại với tư cách là người bảo vệ tàn bạo ở Westhofen và trở thành mục tiêu cho cơn thịnh nộ hoảng loạn của Fahrenberg, một bánh răng trong hệ thống bị một bánh răng khác làm hỏng. Trong một câu chuyện sau đó, “Kết Cuộc” (The End), lấy bối cảnh năm 1945, Seghers mang đến cho độc giả sự hài lòng khi thấy Zillich nhận được sự trừng phạt, mặc dù, như một trong những người theo đuổi hắn nói, “bạn không thể giết Satan. Trước tiên, bạn phải kết liễu hoàn toàn thế giới cũ kỹ, xấu xí này.”
Giống như Seghers từ chối biến Đức Quốc xã thành những nhân vật phản diện trong phim hoạt hình, cô ấy cũng từ chối biến anh hùng của mình thành một vị thánh. Georg, một thợ sửa ô tô thất nghiệp, tỏ ra là một gã kiêu ngạo. Anh ta tiếp thu hệ tư tưởng Cộng sản từ người bạn mọt sách Franz và cướp đi bạn gái của Franz trong quá trình đó. Anh ta thường coi phụ nữ như đồ chơi và vứt họ sang một bên khi họ không còn xử dụng nữa. Đàn ông cũng bị thao túng. Khi một nam tài xế chở Georg và thể hiện chút hứng thú tình dục, Georg đã nghĩ đến việc giết và cướp xe của anh ta. Vậy tại sao chúng ta quan tâm đến Georg? Bởi vì, như Seghers viết, anh ta đã bị dồn về trạng thái của một con vật bị săn đuổi, “trốn vào vùng hoang dã vốn là cuộc sống của anh ta”.
Georg, giống như Johann trong “Blood Money”, là một bóng ma xa lạ chuyên đặt ra các bài kiểm tra cho các nhân vật phụ. Kết quả là ngẫu nhiên và không thể đoán trước. Hãy xem trường hợp của một cậu thiếu niên tên Fritz, người bị Georg đánh cắp chiếc áo khoác. Fritz vô cùng tự hào về chiếc áo khoác - một loại vải nhung màu nâu có khóa kéo mà anh mua để gây ấn tượng với bạn gái. Anh ta là một thành viên ngoan ngoãn của đoàn Thanh niên Hitler và dường như đã sẵn sàng đóng vai một đứa trẻ ác độc. Tuy nhiên, anh ta lại say mê một cách kỳ lạ với tình trạng ngoài vòng pháp luật của chiếc áo khoác của mình. Khi Georg vứt bỏ món đồ và nó được cảnh sát tìm thấy, Fritz được triệu tập đến Westhofen để xác minh nó. Trước sự ngạc nhiên của chính mình, anh ta thông báo rằng đó không phải là áo khoác của mình, khiến cuộc tìm kiếm bị chệch hướng. Trong những khoảnh khắc nổi loạn tầm thường như vậy, mầm mống phản kháng đã được gieo trồng. Chủ nghĩa anh hùng là vấn đề may rủi.
Vào tháng 6 năm 1941, khi đang bị giam giữ tại đảo Ellis, Seghers đã ký hợp đồng xuất bản ấn bản tiếng Mỹ cho tác phẩm “The Seventh Cross”. Bà từng hy vọng được nhập cảnh vào Hoa Kỳ, nhưng các cơ quan quản lý nhập cư đã từ chối bà cùng gia đình với lý do con gái bà bị “khiếm thị”. Cái cớ vô cùng khiên cưỡng này thực chất chỉ là vỏ bọc cho lý do thật sự: Cục Điều tra Liên bang (FBI) đã liệt Seghers vào danh sách những người Cộng sản tiềm ẩn nguy hiểm. J. Edgar Hoover, giám đốc FBI, đã đích thân theo sát vụ việc này và tiếp tục giám sát Seghers ngay cả khi bà chuyển đến Mexico. Thư từ của bà bị mở xem, căn hộ của bạn bè bà bị đột nhập, còn các bản sao cuốn “The Seventh Cross” thì bị soi xét kỹ lưỡng để tìm kiếm những mật mã không hề tồn tại. Hồ sơ của FBI về Seghers – với độ dài lên tới gần một nghìn trang – vô tình trở thành một nguồn tư liệu quý giá cho các học giả; nó làm sáng tỏ cuộc sống thường nhật của bà tại Mexico, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về quá trình sáng tác kiệt tác “Quá Cảnh” (Transit).
Trong tác phẩm này, nhân vật chính, một người đàn ông đang rơi vào đường cùng, đồng thời cũng là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Điều trớ trêu là, dù là người dẫn chuyện, chúng ta lại chẳng biết gì về ông, thậm chí cả tên thật cũng không rõ. Ông giống như một bóng ma vô danh, đầy bất mãn; dù tỏ ra tách biệt với những sự kiện đang diễn ra xung quanh, ông lại khắc họa vô cùng sắc sảo sự hỗn loạn đầy đau đớn tại Paris và Marseille vào năm 1940. Đôi lúc, giọng văn của ông gợi nhớ đến phong cách của Raymond Chandler, đắm chìm trong bầu không khí noir (phim/tiểu thuyết tội phạm u ám) đầy chân thực. Chẳng hạn, ông mô tả đầy hóm hỉnh tình cảnh của một nhạc trưởng đến từ Prague – người vừa nhận được lời mời làm chỉ huy dàn nhạc tại một khu nghỉ dưỡng ở Venezuela:
Ông ấy phải bắt đầu công việc mới tại Caracas trước khi năm cũ kết thúc. Ban đầu, ông ấy đã có hợp đồng lao động, nhờ đó mà có thị thực, rồi lại có thêm thị thực quá cảnh; thế nhưng, thủ tục cấp thị thực xuất cảnh lại kéo dài quá lâu, khiến thị thực quá cảnh hết hạn, kéo theo đó là thị thực chính cũng hết hạn, và cuối cùng là cả hợp đồng lao động cũng không còn hiệu lực. Tuần trước, ông ấy vừa nhận được thị thực xuất cảnh, và giờ đây đang lo lắng chờ đợi việc gia hạn hợp đồng, điều kiện tiên quyết để ông có thể xin gia hạn thị thực. Và đó là điều kiện tiên quyết để ông ấy được cấp thị thực quá cảnh mới.
Cuối cùng, mọi thứ tưởng chừng đã ổn thỏa, người nhạc trưởng chuẩn bị lên đường, thì tại lãnh sự quán Mỹ, ông phát hiện mình chỉ mang theo mười một tấm ảnh, thiếu mất một tấm so với yêu cầu mười hai tấm. Ông mất phần xếp hàng. Bước ra ngoài, ông mới thấy hai tấm ảnh của mình bị dính chặt vào nhau. Ông quay lại xếp hàng, rồi đột ngột gục xuống và qua đời. Khi người kể chuyện nhìn theo chiếc xe cứu thương chở thi thể người nhạc trưởng đi, tâm trạng anh bỗng nhẹ nhõm: “Dẫu sao thì mình vẫn còn trẻ và khỏe mạnh.”
“Transit” có những nét tương đồng với bộ phim “Casablanca”, tác phẩm mà có lẽ Seghers đã xem khi còn ở Mexico. Nhân vật chính khoác lên mình vẻ ngoài chai sạn, chán chường với đời, giống như nhân vật Rick do Humphrey Bogart thủ vai, nhưng theo thời gian, lớp vỏ bọc ấy dần tan chảy. Khi một nhà văn tên là Weidel tự sát tại Paris, để lại một chiếc vali chứa đầy các bản thảo, người kể chuyện, dù chẳng phải là một trí thức, lại trở thành người trông coi di sản văn chương đó. (Seghers xây dựng hình tượng Weidel dựa trên nhà văn người Áo Ernst Weiss, người đã tự kết liễu đời mình sau khi Paris thất thủ. Có lẽ bà cũng nghĩ đến Walter Benjamin, người đã tự sát tại biên giới Tây Ban Nha, một sự kiện được nhắc đến trong “Transit”.) Sau đó, nhân vật chính nảy sinh tình cảm với Marie, vợ của Weidel. Marie vẫn tin rằng chồng mình còn sống và miệt mài tìm kiếm ông, bất chấp việc cô đã đem lòng yêu một người đàn ông khác, một bác sĩ. Tình tiết câu chuyện trở nên dữ dội hơn khi người kể chuyện quyết định mượn danh tính của Weidel. Anh có cơ hội rời đi trên con tàu mang tên Montreal, nhưng lại từ bỏ vị trí của mình để chọn cuộc sống ẩn dật tại Pháp. Marie thì lên tàu ra đi cùng vị bác sĩ kia. Đáng buồn thay, ngay câu đầu tiên của tiểu thuyết đã báo trước số phận bi thảm của họ: “Người ta nói rằng con tàu Montreal đã chìm giữa Dakar và Martinique.” Tình tiết này gợi nhớ đến cảnh Rick nói với Ilsa: “Em hãy lên chuyến bay đó đi”, chỉ khác là, chiếc máy bay ấy cuối cùng đã gặp nạn.
Khi nhân vật chính mờ ảo của chúng ta đọc cuốn tiểu thuyết dang dở của Weidel, anh gọi đó là một câu chuyện cổ tích dành cho người lớn, kể về “một con sói đã mê hoặc những đứa trẻ đã trưởng thành”. Bản thân anh cũng đang kể một câu chuyện như thế. Đây là một tác phẩm giật gân tĩnh lặng, mở ra trên một phông nền lịch sử sâu dày, nơi các hình mẫu nguyên thủy cứ lặp đi lặp lại qua dòng thời gian. Trong một lá thư, Seghers từng nhận xét rằng tại Marseille, ai ai cũng hóa thân thành Odysseus. Tương tự, trong tiểu thuyết này, người kể chuyện cũng mang dáng dấp gần như kiểu Homer, khi so sánh những lời đàm tiếu tại bến cảng hiện nay với những chuyện trò từ thời Phoenicia, Crete, Hy Lạp hay La Mã cổ đại. Anh nghĩ đến “những người mẹ mất con, những đứa trẻ mất mẹ”; anh nhìn thấy “tàn quân của những đội quân bị đánh bại, những nô lệ bỏ trốn, những đám đông con người bị xua đuổi từ khắp mọi nơi trên trái đất”. Một người phụ nữ Do Thái trông già nua đến mức cứ ngỡ như bà không phải bị Hitler trục xuất khỏi Vienna, mà là bị xua đuổi bởi một sắc lệnh từ thời Nữ hoàng Maria Theresa. Nhân vật chính trở thành một phiên bản “tỉnh táo” hơn của hình tượng “Thiên thần Lịch sử” (Angel of History) mà Walter Benjamin từng mô tả – một người chứng kiến những tai ương cứ chồng chất ngay trước mắt mình.
Một trớ trêu nghiệt ngã bao trùm lên sự nghiệp giai đoạn sau của Seghers là việc bà chạy trốn khỏi một nhà nước chuyên chế này, chỉ để rồi lại rơi vào vòng kiềm tỏa của một nhà nước độc tài khác. Xét về bề nổi, bà giữ một vị thế gần như bất khả xâm phạm trong bộ máy văn hóa của Đông Đức. Từ năm 1952 đến 1978, bà đảm nhiệm vai trò chủ tịch Hội Nhà văn, đóng vai trò như một tiếng nói trung thành, hoặc ít nhất là đáng tin cậy cho hệ tư tưởng Liên Xô, từ thời Stalin đến thời Brezhnev. Thế nhưng, đằng sau hậu trường, bà lại âm thầm che chở cho các đồng nghiệp. Christiane Zehl Romero, người viết tiểu sử chính của bà, ghi nhận rằng Bertolt Brecht, một người vốn nổi tiếng cứng đầu, đã từng được hưởng lợi từ những nỗ lực bảo vệ của Seghers; điều tương tự cũng đến với những cây bút trẻ đầy nổi loạn như Heiner Müller hay Christa Wolf. Dù bản thân Seghers luôn bị bủa vây bởi nỗi sợ hãi và sự bất an, bà chưa bao giờ bộc lộ bất kỳ dấu hiệu hối tiếc nào về con đường mình đã chọn. Truyện ngắn “Vị Thẩm Phán Công Chính” (The Just Judge) của bà – tác phẩm xuất hiện sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, kể về một thẩm phán Đông Đức từ chối kết tội một người bị cáo buộc oan sai, để rồi cuối cùng chính ông lại bị bắt giữ. Trong tù, vị thẩm phán được hỏi liệu ông có tiếp tục chọn phục vụ nhà nước hay không, nếu biết rằng chính nhà nước đó sẽ kết án ông một cách bất công. Ông đáp: “Tôi vẫn sẽ chọn như vậy, và sẽ làm cho nhà nước này - chính nhà nước này, không phải nhà nước nào khác, trở nên tốt đẹp nhất có thể.”
Sau Thế chiến thứ hai, Seghers chỉ viết thêm ba tiểu thuyết dài, nhưng không tác phẩm nào sánh được với những kiệt tác trước đó của bà. Năm 1949, bà xuất bản “Người Chết Vẫn Trẻ Mãi” (The Dead Stay Young), một thiên sử thi bao quát về các cuộc cách mạng và phản cách mạng tại Đức từ năm 1918 đến 1945. Dù chứa đựng nhiều phân đoạn lôi cuốn, tác phẩm này lại có phần khiên cưỡng và rườm rà, thiếu đi sức sống mãnh liệt, đầy hơi thở thực tế như các tác phẩm trước đây của bà. “Quyết định” (The Decision), ra mắt năm 1959, cùng phần tiếp theo là “Niềm tin” (Trust) xuất bản năm 1968, lại sa đà vào việc mô tả tỉ mỉ, nặng nề quá trình khôi phục ngành công nghiệp thép tại một thị trấn ở Đông Đức. Một đoạn trích tiêu biểu: “Họ thay lớp đất sét vốn được dùng để lót miệng lò luyện thép bằng một loại vật liệu khác, không gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng thép.” Brecht từng nhận xét rằng Seghers đặc biệt thành công khi khắc họa những nhân vật lập dị hoặc cô độc. Tuy nhiên, kiểu nhân vật này lại xuất hiện quá ít trong các tiểu thuyết giai đoạn sau, những tác phẩm vốn được viết để đáp ứng yêu cầu chính thức về các câu chuyện lạc quan xoay quanh công cuộc tái thiết.
May mắn thay, Seghers vẫn tiếp tục sáng tác các tác phẩm hư cấu ngắn hơn; điều này cho phép bà có nhiều không gian tự do hơn để thỏa sức tưởng tượng. (Tương tự, Dmitri Shostakovich cũng có thể thử nghiệm táo bạo hơn trong các bản tứ tấu so với các bản giao hưởng của mình.) Tuyển tập truyện ngắn do NYRB ấn hành bao gồm tác phẩm “Con Tàu của các Argonaut” (The Ship of the Argonauts), một câu chuyện ngụ ngôn tiên tiến, trong đó người anh hùng thần thoại Jason trở về sau những chuyến phiêu lưu và giết thời gian trong lúc chờ đợi định mệnh của mình ứng nghiệm. Về sau, Seghers còn viết một số truyện lấy bối cảnh vùng Caribe, trong đó có một tác phẩm khắc họa cuộc đời của nhà cách mạng Haiti, Toussaint Louverture. Có lẽ NYRB có thể đưa những tác phẩm này vào tập thứ hai gồm các sáng tác ngắn của Seghers, bên cạnh truyện ngắn giai đoạn sau của bà mang tên “Thời kỳ Đồ đá” (Stone Age), một tác phẩm lấy cảm hứng từ D. B. Cooper, kẻ không tặc đã nhảy dù rồi biến mất không dấu vết vào năm 1971. Seghers biến Cooper thành một trong những nhân vật tuyệt vọng, không bao giờ tìm thấy sự an ổn của bà, một cựu binh từng tham chiến tại Việt Nam, đang mải miết đi tìm một thế giới còn nguyên sơ, chưa bị tàn phá. Tựa đề tác phẩm gợi nhắc đến câu nói khét tiếng của Tướng Curtis LeMay về con người miền Bắc Việt Nam: “Chúng ta sẽ ném bom đưa họ trở về thời kỳ đồ đá.”
Là một người quan sát chủ yếu, Seghers hiếm khi lấy chất liệu trực tiếp từ cuộc đời mình; thế nhưng, bà đã tạo ra một ngoại lệ trong tác phẩm “Chuyến dã ngoại của những nữ sinh đã khuất” (The Dead Girls’ Class Trip) – một suy tưởng day dứt về những tổn thương tinh thần do lưu đày gây ra. Bà viết câu chuyện này tại Mexico trong giai đoạn 1943 -1944, khi hay tin mẹ mình đã thiệt mạng trong thảm họa Holocaust. (Cha bà đã qua đời tại Mainz vào năm 1940.) Nhân vật người kể chuyện đang thong dong ở một ngôi làng nông thôn Mexico thì nghe thấy – hoặc tưởng như nghe thấy – một giọng nói gọi tên mình: “Netty!”. Ký ức đưa cô trở về thời thiếu nữ ở Mainz, đặc biệt là chuyến đi bằng thuyền trên sông Rhine cùng các bạn cùng lớp. Những kỷ niệm về chuyến đi ấy đan xen với những thoáng nhìn về tương lai tăm tối: Leni rồi sẽ bị đưa vào trại tập trung; Marianne sẽ phản bội cô; Else sẽ chết trong một trận oanh tạc; còn Sophie sẽ bị trục xuất cùng với cô giáo, Fräulein Sichel. Dẫu vậy, ngày hôm đó vẫn nguyên vẹn vẻ ngây thơ, hồn nhiên. Nỗi hoài niệm và nỗi kinh hoàng hòa quyện vào nhau. Khi Netty trở về nhà, mẹ cô đang đợi sẵn trên hiên. Thế nhưng, ngay lúc Netty bắt đầu bước lên cầu thang, các bậc thang bỗng trải rộng ra mọi hướng bên dưới chân cô, “sâu thăm thẳm tựa vực thẳm”. Cơn mơ màng tan biến; tay vịn cầu thang giờ đây biến thành những hàng xương rồng. Dẫu vậy, một ý nghĩ mơ hồ vẫn còn đọng lại: Netty chưa bao giờ nộp bài tường thuật về chuyến dã ngoại năm ấy. Giờ đây, cô sẽ viết bài tường thuật đó, dù cô giáo Fräulein Sichel chẳng thể nào đọc được nữa.
|
|